Kontekst
Świat Wielkiego Brata
„Rok 1984” wyszedł w 1949 roku, cztery lata po klęsce hitleryzmu i w szczycie stalinizmu w ZSRR. Orwell nie opisuje jednego konkretnego kraju – buduje model każdego państwa totalitarnego: jedna partia, jeden wódz z plakatu, stały nadzór, przepisywanie historii i język, który ma uniemożliwić bunt. To powieść-ostrzeżenie: nie „tak było”, lecz „tak może być, jeśli pozwolimy”.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Kto jest kim w Oceanii?
„Rok 1984” czytasz na maturę w całości. Jeśli w wypracowaniu pomylisz losy bohaterów albo połączysz dwie postacie w jedną, egzaminator uzna to za błąd kardynalny, a praca dostanie 0 punktów. Kliknij postać, żeby zobaczyć, kim jest i jaki jest jej los.
Bohaterowie
Symbole i tło
Wybierz postać.
Słowniczek: ewaporować (od „wyparować”) – w nowomowie: sprawić, że ktoś zniknie bez śladu i zostanie wymazany ze wszystkich dokumentów, tak jakby nigdy się nie urodził.
Sprawdź się (1 pkt)
Kim ostatecznie okazuje się O'Brien?
To jedna z najczęstszych pomyłek przy tej lekturze. Winston wierzy, że O'Brien należy do Bractwa i jest jego sojusznikiem – dlatego daje się wciągnąć. W części III okazuje się, że O'Brien od początku go obserwował i to on kieruje torturami. Pomylenie tych ról w wypracowaniu to błąd rzeczowy.
Część I
Oceania i teleekran
Poznajemy Winstona Smitha w szarym, rozpadającym się Londynie. Z każdej ściany patrzy twarz Wielkiego Brata, a teleekran – ekran, którego nie da się wyłączyć – jednocześnie nadaje propagandę i podgląda mieszkańca. Zobacz, jak Orwell od pierwszych zdań buduje świat totalnej kontroli.
Na każdym piętrze naprzeciwko szybu windy spoglądała z plakatu ogromna twarz. Wizerunek był tak sprytnie pomyślany, że oczy zdawały się śledzić każdy ruch przechodzącej osoby. Napis u dołu głosił: „WIELKI BRAT WIDZI”.
Urządzenie (mówiono na nie „teleekran”) dawało się ściszyć, ale nie wyłączyć. […] Nie było rzecz jasna żadnego sposobu, żeby stwierdzić, czy w danym momencie jest się obserwowanym.
[…] Na fasadzie Ministerstwa Prawdy, gdzie pracuje Winston, widnieją trzy hasła Partii:
WOJNA TO POKÓJ
WOLNOŚĆ TO NIEWOLA
IGNORANCJA TO SIŁA
Słowniczek: teleekran – urządzenie, które nadaje i podgląda zarazem; w innych przekładach „telekran”. Napis „Wielki Brat widzi” bywa też tłumaczony „Wielki Brat patrzy” – jeśli cytujesz, trzymaj się słów z wydania, z którego korzystasz.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Antyutopia (dystopia) to:
Utopia (od Tomasza More'a) to wizja państwa doskonałego. Antyutopia odwraca ją: pokazuje społeczeństwo, które w imię porządku, równości czy bezpieczeństwa niszczy jednostkę. „Rok 1984”, „Nowy wspaniały świat” Huxleya i „My” Zamiatina to klasyczne antyutopie XX wieku.
Interpretacja (1 pkt)
Hasła „Wojna to pokój. Wolność to niewola. Ignorancja to siła” opierają się na:
To paradoksy – zestawienia pojęć wykluczających się. Partia każe uznać, że wojna gwarantuje pokój społeczny, a posłuszeństwo jest prawdziwą wolnością. Kto potrafi w to uwierzyć, opanował „dwójmyślenie”: jednoczesne przyjmowanie dwóch sprzecznych sądów. To fundament propagandy w państwie totalitarnym.
Winston zakłada dziennik – samo posiadanie własnych myśli jest już zbrodnią. Ręka zaczyna pisać sama:
PRECZ Z WIELKIM BRATEM
PRECZ Z WIELKIM BRATEM
PRECZ Z WIELKIM BRATEM
Myślopolicja i tak go dorwie. Popełnił — i popełniłby, nawet gdyby nie dotknął piórem powierzchni papieru — podstawową zbrodnię, zawierającą w sobie wszystkie inne przewinienia. Myślozbrodnię, jak to nazywali.
Słowniczek: myślozbrodnia – w nowomowie przestępstwo polegające na samym myśleniu niezgodnie z linią Partii; myślopolicja – tajna policja tropiąca takie myśli, m.in. przez teleekrany.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Codzienne „Dwie Minuty Nienawiści”, podczas których tłum wyje na widok wroga ludu Goldsteina, służą w Oceanii przede wszystkim do tego, żeby:
Nienawiść jest sterowana jak „płomień lampy lutowniczej” – można ją przenieść z jednego celu na inny. Partia daje tłumowi bezpieczny obiekt (Goldsteina), rozładowuje napięcie i jednocześnie umacnia kult Wielkiego Brata. Winston zauważa, że po chwili sam krzyczy razem z innymi, choć nienawidzi Partii – to pokazuje siłę psychicznej manipulacji.
Piszesz ty: krótka notatka, 40–70 słów
Wypisz trzy narzędzia, którymi Partia kontroluje mieszkańców Oceanii, i w jednym zdaniu nazwij, co je łączy.
Słów: 0
Przykładowa odpowiedź
Partia kontroluje ludzi przez: 1) teleekran, który podgląda i nadaje propagandę przez całą dobę; 2) myślopolicję i donosy (nawet dzieci wydają rodziców); 3) przepisywanie historii w Ministerstwie Prawdy. Łączy je to, że sięgają nie tylko po ciało, ale i po umysł – odbierają człowiekowi prawo do własnej pamięci i własnej myśli.
Część II
Bunt Winstona i Julii
Winston zakochuje się w Julii. W świecie, gdzie miłość i pożądanie są zakazane, ich romans to akt polityczny – próba odzyskania czegoś własnego, czego Partia nie kontroluje. Jednocześnie Winston coraz jaśniej rozumie, na czym polega władza nad przeszłością.
Pragnienie Winstona, by kochać Julię, nie jest tylko uczuciem. To bunt:
Nie miłość do konkretnego człowieka, ale zwierzęcy instynkt, proste, nieróżnicujące pożądanie — właśnie ta siła rozerwie Partię na strzępy.
[…] Winston przypomina sobie jedno z haseł Partii:
„Kto kontroluje przeszłość”, głosiło jedno z haseł Partii, „kontroluje przyszłość; kto kontroluje teraźniejszość, kontroluje przeszłość”.
Interpretacja (1 pkt)
Dlaczego Partii zależy na kontroli nad przeszłością?
Winston w Ministerstwie Prawdy codziennie poprawia dawne gazety tak, by zgadzały się z obecną linią Partii. Jeśli nie ma żadnego trwałego zapisu faktów, nie da się udowodnić, że Partia kiedyś kłamała. Kontrola przeszłości daje więc kontrolę nad tym, co ludzie uznają za rzeczywistość.
Pojęcia (1 pkt)
Na czym polega „dwójmyślenie”?
Dwójmyślenie pozwala np. fałszować dokumenty i zarazem szczerze wierzyć, że się mówi prawdę; pamiętać coś i jednocześnie o tym „zapomnieć”, gdy Partia każe. To mechanizm obronny umysłu w świecie, w którym prawda zmienia się na rozkaz.
Zadanie maturalne: relacje międzyludzkie (0–2 pkt)
Wyjaśnij, jak państwo totalitarne w „Roku 1984” niszczy więzi między ludźmi. Odwołaj się do dwóch przykładów z powieści.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: jasne wyjaśnienie, że Partia zastępuje więzi rodzinne i przyjacielskie lojalnością wobec państwa.
- 1 pkt: dwa trafne przykłady z lektury, powiązane z tezą.
- Błąd rzeczowy dotyczący lektury (np. pomylenie losów bohaterów) oznacza 0 pkt za całe zadanie.
Przykładowa odpowiedź
Partia celowo rozbija więzi, bo samotnego człowieka łatwiej kontrolować. Parsons trafia do więzienia wydany przez własną córkę, która usłyszała, jak przez sen mówi „Precz z Wielkim Bratem” – dzieci są tresowane na donosicieli. Miłość Winstona i Julii musi się kryć, bo uczucie do drugiego człowieka konkuruje z uczuciem do Wielkiego Brata. W finale oboje zdradzają się nawzajem pod presją tortur – zostaje tylko lojalność wobec Partii.
Ile punktów sobie dajesz?
Część III
Ministerstwo Miłości
Winstona i Julię aresztują. W Ministerstwie Miłości – gdzie nie ma miłości, tylko tortury – przesłuchuje ich O'Brien. Nie chodzi o karę ani o wymuszenie zeznań: celem jest zmiana tego, co Winston myśli i czuje. To najtrudniejsza, najważniejsza część powieści.
Partia pragnie władzy wyłącznie dla niej samej. Nie interesuje nas dobro innych, interesuje nas tylko panowanie. […] Władza nie jest środkiem, jest celem. […] Celem prześladowania jest prześladowanie. Celem torturowania jest torturowanie. Celem władzy jest władza.
Interpretacja (1 pkt)
Co, według O'Briena, jest ostatecznym celem Partii?
O'Brien mówi wprost, że Partia nie udaje już – jak dawne dyktatury – że dąży do lepszego świata. Władzy pragnie dla samej władzy. Symbolem przyszłości jest w jego ustach „but depczący ludzką twarz – bez końca”. To cyniczne wyznanie odróżnia Orwella od pisarzy, którzy wierzyli, że każda ideologia chce jakiegoś dobra.
W pokoju 101 O'Brien stawia przed przywiązanym Winstonem klatkę z wygłodniałymi szczurami – tym, czego Winston boi się najbardziej. Gdy maska zbliża się do twarzy, bohater łamie się:
Zróbcie to Julii! Zróbcie to Julii! Nie mnie, tylko Julii! […] Niech szczury zjedzą jej twarz […]. Tylko nie róbcie tego mnie!
Dlaczego to ważne: O'Brien nie chce zabić Winstona ani nawet wymusić zeznań. Chce, żeby Winston wydał Julię z własnej woli – żeby zdradził jedyne uczucie, które było jego własne. Dopiero złamanie miłości oznacza pełne zwycięstwo Partii nad człowiekiem.
Przebieg wydarzeń (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia powieści we właściwej kolejności. Uważaj: tu łatwo o błąd rzeczowy.
- Winston i Julia zostają aresztowani w pokoju, który uważali za bezpieczny.
- Winston zakłada tajny dziennik i zapisuje „Precz z Wielkim Bratem”.
- W pokoju 101 Winston błaga, by tortura szczurami spotkała Julię zamiast niego.
- Winston i Julia zostają kochankami i wynajmują pokój nad sklepem.
- O'Brien przesłuchuje i torturuje Winstona w Ministerstwie Miłości.
- Wolny, lecz złamany Winston siedzi w kawiarni i czuje, że kocha Wielkiego Brata.
Uwaga na zakończenie: Winston nie ginie i nie ucieka. Zostaje wypuszczony jako człowiek wewnętrznie pokonany. Napisanie, że „zwyciężył” albo że „zginął bohaterską śmiercią”, to błąd kardynalny.
Ostatnie zdania powieści. Winston, wolny, ale całkowicie przerobiony przez Partię, patrzy na portret wodza:
Cóż za okrutna, niepotrzebna pomyłka! […] Dwie łzy o zapachu ginu spłynęły po policzkach Winstona. Lecz wszystko było dobrze, wreszcie było dobrze, walka dobiegła końca. Odniósł zwycięstwo nad samym sobą. Kochał Wielkiego Brata.
Interpretacja (1 pkt)
Jak należy rozumieć ostatnie zdanie „Kochał Wielkiego Brata”?
To jedno z najbardziej pesymistycznych zakończeń w literaturze. Winston nie ginie jako bohater – zostaje wewnętrznie przerobiony tak, że z własnej woli kocha system, który go zniszczył. Orwell pokazuje, że totalitaryzm nie zadowala się posłuszeństwem; żąda miłości. „Zwycięstwo nad samym sobą” to gorzka ironia – Winston pokonał w sobie ostatni ślad wolnego człowieka.
Język
Nowomowa
Najgłębsze narzędzie władzy w Oceanii to język. Nowomowa (nowy, okrojony język) ma z czasem zastąpić zwykłą mowę. Kolega Winstona, Syme, tłumaczy, po co się ją tworzy – i nie kryje, że chodzi o zniszczenie myśli.
Nie rozumiesz, że zasadniczym celem nowomowy jest ograniczenie pola myślenia? W końcu sprawimy, że myślozbrodnia stanie się dosłownie niemożliwa, ponieważ nie będzie słów, które by ją mogły wyrazić.
[…] Z aneksu „Zasady nowomowy”:
Nowomowa była oficjalnym językiem Oceanii. Została wymyślona, aby sprostać ideologicznym wymaganiom angsocu, czyli socjalizmu angielskiego.
Słowniczek: angsoc – w nowomowie skrót od „socjalizm angielski”, oficjalna ideologia Partii.
Zadanie maturalne: pytanie jawne (1 pkt)
Po co Partia tworzy nowomowę?
Nowomowa co roku usuwa słowa. Skoro „wraz z zakresem słów kurczy się zakres świadomości”, to bez słowa „wolność” w dawnym sensie nie da się nawet pomyśleć o buncie. To radykalna teza: język nie tylko opisuje rzeczywistość, ale wyznacza granice tego, co można pomyśleć. Stąd pytanie jawne: „Nowomowa jako metoda zniewolenia człowieka”.
Cechy gatunkowe: język powieści (3 pkt)
Które z tych słów Orwell wymyślił na potrzeby Oceanii (nowomowa), a które są zwykłymi wyrazami? Zdecyduj.
Konteksty
Od ZSRR do Korei Północnej
Orwell nie wymyślił swojego świata z niczego. Pisał go, patrząc na stalinowski ZSRR i hitleryzm. A ponieważ opisał mechanizm, a nie jeden kraj, powieść wciąż bywa kluczem do rzeczywistości – także tej z XXI wieku.
Pierwowzór: stalinowski ZSRR
Wielkie czystki lat 30., procesy pokazowe, w których oskarżeni „przyznawali się” do absurdalnych zbrodni, kult wodza, tajna policja, łagry i przepisywanie historii (np. usuwanie z fotografii ludzi, których skazano) – to realia, z których Orwell ulepił Oceanię. Goldstein – dawny przywódca rewolucji, teraz „wróg ludu” – przypomina Lwa Trockiego, usuniętego przez Stalina.
Totalitaryzm dziś: Korea Północna
.jpg?width=1200)
Korea Północna bywa nazywana najbliższym realnym odpowiednikiem świata Orwella: jedna dynastia u władzy, wszechobecny kult przywódców, propaganda od kołyski, kontrola informacji, donosicielstwo i obozy dla „wrogów”. Gdy czytasz „Rok 1984”, warto mieć z tyłu głowy, że podobne mechanizmy nie są tylko literacką fantazją.
Inne spojrzenie na antyutopię: Huxley
Orwell nie był jedyny. Siedemnaście lat wcześniej Aldous Huxley w „Nowym wspaniałym świecie” (1932) pokazał inny rodzaj zniewolenia. U Orwella ludzi trzyma w ryzach strach, ból i nadzór. U Huxleya – przyjemność: obywatele są zadowoleni, bo mają rozrywkę, konsumpcję, narkotyk (soma) i seks bez zobowiązań. Nie buntują się, bo niczego im nie brakuje i niczego już nie pragną.
Krytyk Neil Postman ujął to tak: Orwell bał się tych, którzy zakażą książek; Huxley – że nie będzie już komu ich czytać, bo nikt nie będzie chciał. Dwie przestrogi, dwa oblicza antyutopii: zniewolenie przez przymus i zniewolenie przez przyjemność.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (3 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu.
Konteksty (1 pkt)
Czym różni się wizja zniewolenia u Orwella od tej u Huxleya?
To świetny kontekst do wypracowania o wolności albo o wizjach przyszłości. Możesz zestawić te dwa modele: reżim, który zakazuje i karze (Orwell), oraz reżim, który usypia czujność przyjemnością i nadmiarem (Huxley). Oba odbierają człowiekowi zdolność buntu, tylko innymi środkami.
Arkusz CKE
Bunt wobec władzy
„Rok 1984” wraca na maturze w tematach o buncie, wolności, władzy i wizjach przyszłości. W maju 2024 roku temat wypracowania na poziomie podstawowym dotyczył buntu – w omówieniach jako przykłady podawano m.in. „Antygonę” i właśnie „Rok 1984”. Poniżej zadanie w tym duchu.
Zadanie maturalne: bunt (w duchu arkusza, maj 2024) (0–2 pkt)
Czy bunt Winstona miał sens, skoro zakończył się klęską? Sformułuj stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do losów bohatera.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: jasne, przemyślane stanowisko (sens buntu nie musi oznaczać zwycięstwa).
- 1 pkt: trafne uzasadnienie odwołujące się do losów Winstona bez błędu rzeczowego.
- Pamiętaj: Winston zostaje złamany i przeżywa – napisanie, że „wygrał” lub „zginął”, to błąd kardynalny.
Przykładowa odpowiedź (jedno z możliwych stanowisk)
Bunt Winstona zakończył się klęską – bohater zdradził Julię i pokochał Wielkiego Brata – ale nie był bez sensu. Przez krótki czas Winston odzyskał to, co czyni człowieka wolnym: własną pamięć, miłość i zdanie „dwa plus dwa to cztery”. Orwell pokazuje, że nawet przegrany bunt jest świadectwem, iż w człowieku tkwi pragnienie prawdy, którego żaden system nie wykorzenia łatwo. Dla czytelnika ta klęska jest ostrzeżeniem – a więc spełnia sens, którego sam bohater nie dożył.
Ile punktów sobie dajesz?
Warsztat
Piszesz ty
W wypracowaniu na poziomie podstawowym (co najmniej 300 wyrazów) odwołujesz się do lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego oraz wykorzystujesz dwa konteksty. Co najmniej jedno zdanie o lekturze musi być analityczne, a nie tylko informacyjne. Samo streszczenie nie jest argumentem.
Zdanie analityczne czy informacyjne? (6 pkt)
Zdanie informacyjne podaje fakt. Zdanie analityczne coś z tego faktu wyprowadza: interpretuje, ocenia, łączy z problemem. Oceń każde zdanie.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Temat: Czy wolność człowieka da się całkowicie odebrać? Napisz jeden akapit z rozwinięcia wypracowania, oparty na „Roku 1984”.
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Pierwsze zdanie to argument (myśl), a nie informacja o lekturze.
- Jest co najmniej jedno zdanie analityczne o „Roku 1984”.
- Nie streszczasz – przywołujesz tylko te zdarzenia, które dowodzą argumentu.
- Jest kontekst, który coś pogłębia (historyczny, literacki – np. Huxley), a nie tylko data czy nazwisko.
- Ostatnie zdanie wraca do tematu i domyka myśl.
- Cytat w cudzysłowie musi być dokładny – błędny cytat to błąd rzeczowy.
Przykład
Wolność człowieka można odebrać niemal całkowicie, lecz Orwell pokazuje, jak łatwo i jak głęboko. W „Roku 1984” Partia kontroluje nie tylko czyny, ale i myśli: teleekran podgląda, historia jest przepisywana, a nowomowa odbiera słowa potrzebne do buntu. Winston przez chwilę odzyskuje wolność w dzienniku i w miłości do Julii, jednak w pokoju 101 łamie się i zdradza ją, by ratować siebie. Finałowe „Kochał Wielkiego Brata” dowodzi, że system sięga aż po uczucia. A jednak sam fakt, że trzeba było Winstona tak brutalnie łamać, świadczy, iż wolność nie znika sama – trzeba ją z człowieka wydrzeć. Podobną przestrogę, choć w łagodniejszym przebraniu przyjemności, niesie „Nowy wspaniały świat” Huxleya. Wolność da się więc odebrać, ale nigdy bezboleśnie i nigdy do końca bez śladu.
Na maturze ustnej (pytania jawne na lata 2026–2028)
Do „Roku 1984” CKE przygotowała kilka zagadnień, m.in.: Czy możliwe jest zbudowanie idealnego państwa?, Jak zachować godność i wolność w państwie totalitarnym?, Rola propagandy w państwie totalitarnym oraz Nowomowa jako metoda zniewolenia człowieka. Poniżej zbudujesz szkielet odpowiedzi do jednego z nich.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Jak zachować godność i wolność w państwie totalitarnym? Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym
Na rozszerzeniu piszesz co najmniej 400 wyrazów i odwołujesz się do trzech utworów literackich (w tym lektury obowiązkowej) oraz jednego kontekstu. „Rok 1984” świetnie nadaje się do tematów o utopii i antyutopii, o roli języka w sprawowaniu władzy albo o literaturze jako ostrzeżeniu. Naturalne zestawienia to „Nowy wspaniały świat” Huxleya (inny model zniewolenia) oraz „Folwark zwierzęcy” samego Orwella (parabola rewolucji, która zdradza własne ideały).
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj, słuchaj, sprawdzaj
Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście w powieść. Przeczytaj całość – a potem wróć do zadań i do pytań jawnych.
- Wolne Lektury: George Orwell, „Rok 1984”Pełny tekst w przekładzie Julii Fiedorczuk, z przypisami; do czytania online i pobrania.
- Co gdyby komunizm w Polsce nie upadł?Political fiction: alternatywna wizja Polski rządzonej przez niezmienny system. Obejrzyj, porównując jej mechanizmy z Oceanią i z dzisiejszą Koreą Północną.
- Encyklopedia PWN: George OrwellRzetelne fakty o życiu i twórczości autora.
- Encyklopedia PWN: antyutopiaDefinicja gatunku i jego najważniejsze przykłady.
- Wydawnictwo GREG: repetytorium maturalne z języka polskiegoOpracowania i powtórki do lektur obowiązkowych.
- CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyLista lektur, opis testu historycznoliterackiego, zasady oceniania wypracowania i matury ustnej. Jest też informator dla poziomu rozszerzonego.