Kontekst
Przed lekturą
„Dziady” cz. III wyrastają z prawdziwej krzywdy. W latach 1823–1824 senator Nowosilcow rozbił w Wilnie tajne związki studenckie – filomatów i filaretów. Setki młodych ludzi aresztowano, część zesłano w głąb Rosji. Wśród więzionych był sam Mickiewicz. Osiem lat później, w Dreźnie, tuż po klęsce powstania listopadowego, poeta zamienił tamto doświadczenie w dramat o cierpieniu narodu i o buncie jednostki.
Ciekawostka: prawda czy mit? (5 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Kto jest kim w „Dziadach” cz. III?
Dramat nie ma jednej ciągłej fabuły – to szereg scen. Łatwo pomylić postacie albo połączyć dwie w jedną; na maturze taki błąd potrafi obniżyć ocenę wypracowania. Kliknij postać, żeby zobaczyć, kim jest.
Więźniowie
Duchowni i prześladowcy
nad wszystkim:
Wybierz postać.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
„Dziady” to sztandarowy przykład dramatu romantycznego. Która cecha najlepiej odróżnia go od tragedii antycznej, np. „Antygony”?
Dramat romantyczny świadomie zrywa z regułami antyku: akcja przeskakuje w czasie i miejscu, obok więźniów pojawiają się duchy i anioły, a całość to ciąg luźno powiązanych scen (Prolog, cela, Improwizacja, widzenie, salon, bal). To otwarta, „szekspirowska” budowa.
Uwaga na nazwy. Część III bywa nazywana „drezdeńską” (od miejsca powstania), a jej domknięciem jest „Ustęp” – cykl obrazów Rosji, z wierszami „Droga do Rosji”, „Pomnik Piotra Wielkiego” i skierowanym do Rosjan „Do przyjaciół Moskali”.
Prolog
Umarł Gustaw, narodził się Konrad
Prolog rozgrywa się w celi. Więzień – dawny Gustaw z części IV, romantyczny kochanek – budzi się z duchowej przemiany. Zrywa z miłością osobistą i węglem zapisuje na ścianie własny akt zgonu i narodzin. To symboliczna metamorfoza: z człowieka cierpiącego dla jednej kobiety w człowieka gotowego cierpieć za naród.
Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły,
I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu,
Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu.
[…] wstaje i pisze węglem z jednej strony celi, a potem z drugiej:
GUSTAVUS
OBIIT M. D. CCC. XXIII
CALENDIS NOVEMBRIS
HIC NATUS EST
CONRADUS M. D. CCC. XXIII
CALENDIS NOVEMBRIS
Słowniczek: łacińskie napisy znaczą: „Gustaw zmarł 1 listopada 1823” oraz „tu narodził się Konrad 1 listopada 1823”; dyjament – diament.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Co oznacza napis „umarł Gustaw, narodził się Konrad”?
Gustaw i Konrad to ta sama osoba na dwóch etapach. Gustaw (z części IV) cierpiał z miłości do kobiety; Konrad przenosi tę samą zdolność do cierpienia na sprawę narodu. Metamorfoza jest duchowa, nie dosłowna.
Piszesz ty (bez punktów)
W dwóch–trzech zdaniach wyjaśnij, dlaczego Mickiewicz zapisał przemianę bohatera po łacinie, w formie napisu nagrobnego. Co ten sposób dodaje scenie?
Słów: 0
Scena I
Cela i martyrologia młodzieży
W noc wigilijną więźniowie zbierają się w jednej celi i opowiadają sobie o losie towarzyszy. Jan Sobolewski wraca ze śledztwa i relacjonuje to, co widział na ulicy: wywożenie skutych dzieci w kibitkach na Sybir. Scena buduje obraz martyrologii – męczeństwa niewinnej młodzieży, zestawianego z męką Chrystusa.
Biedne chłopcy – najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,
Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może;
I pokazywał nogę skrwawioną i nagą.
[…] jeden z więźniów, Wasilewski, zemdlony po biciu, jest niesiony do kibitki:
Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte
Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte;
[…]
Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte,
Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,
Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła.
[…] widząc w kościele podniesienie hostii, Jan modli się:
I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata
Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,
Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną,
Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną.
Słowniczek: kibitka – kryty wóz, którym wywożono zesłańców; niebożę – biedactwo; sądy Piłata – niesprawiedliwy wyrok (jak na Chrystusa).
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Po co Mickiewicz porównuje umęczonego więźnia do „z krzyża zdjętego”, a wywózkę – do ofiary Chrystusa?
Zestawienie z męką Chrystusa nadaje cierpieniu niewinnych sens religijny: to ofiara. Ten obraz zapowiada mesjanizm, który w pełni wybrzmi w widzeniu księdza Piotra – Polska jako „Chrystus narodów”.
Zadanie maturalne: pytanie jawne (matura ustna 2026–2028) (0–2 pkt)
Losy młodzieży polskiej pod zaborami. Omów zagadnienie na podstawie sceny więziennej „Dziadów” cz. III. Napisz, jak Mickiewicz przedstawia prześladowaną młodzież i jakiemu celowi to służy.
Słów: 0
Kryteria
- wskazanie konkretów ze sceny (wywózka dzieci kibitkami, skute dziesięcioletnie chłopcy, zniszczenie śledztwem);
- nazwanie celu: oskarżenie zaborcy i nadanie cierpieniu sensu ofiary (martyrologia, początek mesjanizmu);
- trafne odwołanie do tekstu.
Przykładowa odpowiedź
Mickiewicz pokazuje młodzież jako ofiary bezwzględnego aparatu przemocy: dziesięcioletnie dzieci wywożone w kibitkach, skute łańcuchami, więźniów zniszczonych śledztwem. Nie robi z nich jednak tylko ofiar politycznych – porównaniem do „z krzyża zdjętego” i modlitwą Jana nadaje ich cierpieniu sens religijnej ofiary za naród. Tak rodzi się mesjanistyczne przekonanie, że krew niewinnych nie jest daremna.
Scena II
Wielka Improwizacja
Sam w celi Konrad wygłasza wielki monolog. Zaczyna od dumy z własnej mocy poetyckiej, a kończy oskarżeniem Boga. Żąda „rządu dusz” – władzy nad ludźmi równej boskiej – bo czuje, że przez miłość do narodu wie o cierpieniu więcej niż milczące niebo. To szczyt romantycznego prometeizmu: bunt jednostki, która cierpi za miliony, ale w gniewie popada w pychę.
Daj mi rząd dusz! – Tak gardzę tą martwą budową,
Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić,
Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo
Nie mogłoby jej wnet zwalić.
[…]
Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony;
Ciałem połknąłem jej duszę,
Ja i ojczyzna to jedno.
Nazywam się Milijon – bo za milijony
Kocham i cierpię katusze.
Słowniczek: rząd dusz – władza nad ludzkimi duszami; gmin – lud, tłum; katusze – męczarnie.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Postawę Konrada nazywamy prometejską. Na czym ona polega?
Prometeusz z mitu wykradł ogień bogom dla ludzi i został za to ukarany. Konrad, jak on, buntuje się przeciw najwyższej władzy w imię cierpiącej ludzkości – swojego narodu. „Ja i ojczyzna to jedno” to jego prometejskie utożsamienie z ogółem.
Cechy gatunkowe: mapa Improwizacji (3 pkt)
Dopasuj pojęcie do tego, co dzieje się w monologu Konrada.
Zadanie maturalne: pytanie jawne (matura ustna 2026–2028) (0–2 pkt)
Różne postawy człowieka wobec Boga. Omów zagadnienie na podstawie Wielkiej Improwizacji. Nazwij postawę Konrada i wyjaśnij, dlaczego można ją uznać zarazem za wielką i za grzeszną.
Słów: 0
Kryteria
- nazwanie postawy: bunt, prometeizm, spór z Bogiem;
- pokazanie jej wielkości (miłość do narodu, gotowość cierpienia za miliony) i grzechu (pycha, żądanie „rządu dusz”, bluźnierstwo);
- odwołanie do tekstu.
Przykładowa odpowiedź
Konrad przyjmuje wobec Boga postawę buntu. Jest ona wielka, bo wypływa z miłości: bohater utożsamia się z narodem („Ja i ojczyzna to jedno”) i chce cierpieć za miliony. Jest jednak grzeszna, bo Konrad z równego Bogu partnera czyni się jego rywalem – żąda „rządu dusz” i sądzi, że rządziłby światem lepiej. Miłość zamienia się w pychę, a monolog zmierza ku bluźnierstwu. Dlatego ratuje go dopiero pokora księdza Piotra.
Scena V
Widzenie księdza Piotra
Tam, gdzie Konrad zawiódł pychą, pokorny ksiądz Piotr dostępuje łaski. W swojej celi, modląc się „krzyżem”, otrzymuje widzenie przyszłości narodu. Widzi Polskę cierpiącą i niewinnie skazaną – jak Chrystus – a potem tajemniczego wskrzesiciela. To najpełniejszy wykład mesjanizmu: cierpienie Polski ma sens odkupienia całej ludzkości.
Widzę ten motłoch – tyrany,
Zbójce – biegą – porwali – mój Naród związany
Cała Europa wlecze, nad nim się urąga –
[…] sędzia (Gal) umywa ręce jak Piłat, a królowie wołają:
Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze:
[…]
Gal wydał – już porwali – już niewinne skronie
Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie,
Podnieśli przed świat cały;
[…] po męce nadchodzi zapowiedź wskrzesiciela:
to dziecię uszło – rośnie – to obrońca!
Wskrzesiciel narodu, –
Z matki obcej; krew jego dawne bohatery,
A imię jego będzie czterdzieści i cztery.
Słowniczek: Gal – tu sędzia umywający ręce, jak Piłat; Barabasz – zbrodniarz uwolniony zamiast Chrystusa; „czterdzieści i cztery” – zagadkowe imię przyszłego wybawcy, do dziś różnie tłumaczone.
Ciekawostka: prawda czy mit? (3 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu o mesjanizmie i widzeniu.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Jaką funkcję pełni zestawienie Wielkiej Improwizacji z widzeniem księdza Piotra?
To kompozycyjny kontrast. Bunt i pycha Konrada nie dają odpowiedzi – Bóg milczy. Odpowiedź (sens cierpienia narodu) otrzymuje pokorny ksiądz Piotr. Droga do prawdy wiedzie przez pokorę, nie przez pychę.
Zadanie maturalne: pytanie jawne (matura ustna 2026–2028) (0–2 pkt)
Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia. Omów zagadnienie na podstawie widzenia księdza Piotra. Wyjaśnij, na czym polega idea „Polski Chrystusem narodów”.
Słów: 0
Kryteria
- wyjaśnienie mesjanizmu: naród cierpi niewinnie jak Chrystus i przez ofiarę odkupia inne narody;
- odwołanie do obrazów widzenia (naród sądzony jak Chrystus, Gal-Piłat, korona cierniowa, wskrzesiciel „44”);
- ocena idei jako pociechy po klęsce powstania i nadania cierpieniu sensu.
Przykładowa odpowiedź
W widzeniu księdza Piotra Polska jest sądzona i skazana jak Chrystus: Europa się jej wyrzeka, sędzia umywa ręce niczym Piłat, naród nosi cierniową koronę. Ta paralela to istota mesjanizmu – cierpienie nie jest bezsensowną klęską, lecz ofiarą, która ma odkupić inne narody: Polska staje się „Chrystusem narodów”. Za męką przychodzi zapowiedź wskrzesiciela („czterdzieści i cztery”). Dla pokolenia po klęsce powstania listopadowego była to pociecha i sens dalszego trwania.
Scena VII
Salon warszawski
Od spraw ostatecznych Mickiewicz schodzi do salonu. Towarzystwo dzieli się na dwie grupy: przy drzwiach elita rozmawia po francusku o balach i orderach, obojętna wobec zesłań; przy stoliku młodzi patrioci opowiadają o męczennikach. Na koniec Wysocki wypowiada słynne porównanie narodu do lawy.
Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele,
Otóż to jacy stoją na narodu czele.
Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa,
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.
Słowniczek: lawa – roztopiona skała; skorupa – zewnętrzna, zastygła warstwa; plwajmy – plujmy; zstąpmy – zejdźmy w dół.
Racje i postawy (4 pkt)
Salon dzieli się na dwie grupy. Przypisz każde zachowanie właściwej stronie.
Cechy gatunkowe (1 pkt)
Co oznacza metafora narodu jako lawy?
Lawa ma dwie warstwy: zimną, brzydką skorupę na wierzchu i niegasnący żar w środku. „Skorupa” to obojętne elity z salonu, „głębia” – prawdziwy naród. Dlatego Wysocki mówi: „plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi”.
Piszesz ty (bez punktów)
Scena salonu to gorzka ocena części polskiego społeczeństwa. Napisz w kilku zdaniach, czy taka diagnoza — „naród jak lawa” — bywa aktualna także dziś. Podaj jeden przykład.
Słów: 0
Arkusz i warsztat
Piszesz ty
„Dziady” cz. III to jedna z najczęściej ogrywanych lektur na maturze ustnej. Poniżej zbudujesz szkielet wypowiedzi i przećwiczysz zdania do wypracowania.
Na maturze ustnej (pytania jawne na lata 2026–2028)
Do „Dziadów” cz. III CKE przygotowała aż kilka zagadnień, m.in.: Różne postawy człowieka wobec Boga, Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia, Losy młodzieży polskiej pod zaborami, Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy, Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? oraz motyw samotności. W każdym trzeba omówić lekturę i dołączyć wybrany kontekst. Poniżej zbudujesz szkielet odpowiedzi do pierwszego z nich.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Różne postawy człowieka wobec Boga. Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Warsztat wypracowania: zdania (4 pkt)
W wypracowaniu potrzebujesz zdań analitycznych (interpretują, wyjaśniają), a nie tylko informacyjnych (streszczają). Przypisz każde zdanie do właściwego rodzaju.
Piszesz ty (bez punktów)
Napisz jeden akapit argumentacyjny (5–7 zdań) do tematu: „Bunt jako wyraz miłości do ludzi”. Postaw tezę, poprzyj ją Wielką Improwizacją i zakończ wnioskiem.
Słów: 0
Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym
Na rozszerzeniu warto sięgnąć po „Ustęp” – domknięcie części III. W obrazach „Droga do Rosji”, „Petersburg” i „Pomnik Piotra Wielkiego” Mickiewicz kreśli despotyczną Rosję i przeciwstawia carskiej potędze wartości duchowe. Osobne miejsce ma wiersz „Do przyjaciół Moskali” – gest przyjaźni wobec Rosjan, oddzielający naród od jego władzy.
Pytanie na później: czym różni się mesjanizm Mickiewicza od mesjanizmu w „Kordianie” Słowackiego, gdzie ideę „Polski Winkelrieda narodów” bohater przypłaca klęską?
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj, słuchaj, sprawdzaj
Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście. Przeczytaj cały dramat – zwłaszcza Wielką Improwizację i widzenie księdza Piotra – a potem wróć do zadań.
- Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. IIIPełny tekst z przypisami; do czytania online i pobrania (także jako plik TXT).
- Lekturek na YouTubeKrótkie omówienia lektur – najlepiej obejrzeć po lekturze, żeby uporządkować sceny.
- Wydawnictwo GREG: repetytorium maturalne z polskiegoStreszczenia, plany wydarzeń i mapy myśli do lektur, w tym „Dziadów”.
- Encyklopedia PWN: „Dziady”Rzetelne fakty o dziele i jego częściach – do sprawdzania dat i pojęć.
- CKE: pytania jawne na maturę ustnąOficjalna lista zagadnień na lata 2026–2028 – sprawdź brzmienie pytań do „Dziadów”.