Molier, „Skąpiec”

Kontekst

Molier i śmiech

Molier to najsłynniejszy komediopisarz francuskiego klasycyzmu. Pisał w epoce, w której teatr miał trzymać się reguł: jedność akcji, miejsca i czasu, wyraźny podział na to, co poważne, i to, co śmieszne. Molier wziął z antyku pomysł, a od reguł – dyscyplinę, i zrobił z komedii narzędzie obserwacji człowieka. Jego zasada brzmiała: castigat ridendo mores – „śmiechem naprawiać obyczaje”.

Portret nie wczytał się w tym podglądzie. Zobacz go w Wikimedia Commons.

Krytycy dzielą komizm na trzy rodzaje. Warto je rozróżniać, bo na maturze często trzeba nazwać, skąd bierze się śmiech w danej scenie.

Kto jest kim

Klikaj w postacie, żeby zobaczyć, kto z kim jest powiązany. Cała intryga wyrasta z tego, że Harpagon chce rozporządzić uczuciami dzieci tak, jak rozporządza pieniędzmi.

Akt I

Skąpiec i jego dom

Poznajemy sytuację wyjściową. Eliza kocha Walerego, który dla niej najął się na służbę u jej ojca. Kleant kocha ubogą Mariannę. Ale Harpagon ma inne plany: Elizę odda staremu Anzelmowi, bo ten weźmie ją „bez posagu”, syna ożeni z bogatą wdową, a sam poślubi Mariannę. Zanim jednak o tym powie, pokazuje, kim naprawdę jest – w rozmowie ze Strzałką, służącym syna, którego podejrzewa o kradzież.

Słowniczek: łotr – nikczemnik; obszukać – przeszukać kogoś, sprawdzając, czy czegoś nie ukrył.

Akt II

Ojciec lichwiarz

Kleant potrzebuje pieniędzy i szuka pożyczki przez pośrednika. Warunki są lichwiarskie, ale chłopak jest zdesperowany. Gdy dochodzi do spotkania z tajemniczym wierzycielem, obaj przeżywają wstrząs: pożyczkodawcą okazuje się ojciec, a pożyczającym – syn.

Słowniczek: obwieś – łobuz, nicpoń; lichwa – pożyczanie pieniędzy na bardzo wysoki, nieuczciwy procent; plugawić się – hańbić się.

Akt III

Kolacja bez pieniędzy

Harpagon zaprosił Mariannę na kolację i musi – o zgrozo – wydać trochę grosza. Rozmowa z Jakubem, kucharzem i woźnicą w jednej osobie, obnaża skąpstwo od strony gospodarskiej: pan chce uczty, ale bez kosztów.

Słowniczek: zdatny – zdolny, sprawny; „dać dobrze jeść za tanie pieniądze” – nakarmić gości tanio, ale tak, by wyglądało to okazale.

Akt IV

Monolog nad szkatułką

To kulminacja komedii. Strzałka, służący Kleanta, wykrada zakopaną w ogrodzie szkatułkę Harpagona. Skąpiec odkrywa stratę i wygłasza swój najsłynniejszy monolog – rozpacza tak, jakby stracił nie pieniądze, lecz ukochaną osobę i samo życie.

Rycina nie wczytała się w tym podglądzie. Zobacz ją w Wikimedia Commons.

Słowniczek: szkatułka – ozdobne pudełko na kosztowności; „niepodobna” – niemożliwe.

Akt V

Miłość do dukatów

Harpagon sprowadza komisarza, żeby odzyskać szkatułkę. Podejrzewa Walerego i zaczyna go przesłuchiwać – tyle że mówi o skradzionych pieniądzach, a Walery jest przekonany, że chodzi o jego potajemny związek z Elizą. Tak powstaje słynne qui pro quo: dwie osoby rozmawiają o zupełnie różnych rzeczach, biorąc jedną za drugą.

Słowniczek: qui pro quo (czyt. „kwi pro kwo”) – nieporozumienie polegające na wzięciu jednej osoby lub rzeczy za inną; dukat – dawna złota moneta.

Matura ustna

Pytania jawne

„Skąpiec” jest na liście lektur do części ustnej egzaminu. Poniżej dwa pytania jawne związane z tą lekturą. Najpierw poćwiczysz układanie planu wypowiedzi, potem sprawdzisz się na drugim temacie. W obu formuła jest ta sama: „Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst”.

Warsztat

Piszesz ty

Teraz krótkie ćwiczenia pisemne. Najpierw jedno zdanie analityczne, potem cały akapit argumentacyjny – tak, jak w rozprawce.

Dalej

Czytaj i oglądaj

• „Skąpiec” w Wolnych LekturachCały tekst w przekładzie Boya-Żeleńskiego – do czytania i pobrania.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna: Molier i komizmRodzaje komizmu i miejsce „Skąpca” na tle twórczości Moliera.
• Encyklopedia PWN: MolierRzetelne, krótkie hasło o autorze i jego komediach.