William Szekspir, „Makbet”

Kontekst

Szekspir i tragedia szekspirowska

William Szekspir to najsłynniejszy dramaturg w dziejach literatury. Tworzył na przełomie XVI i XVII wieku, w renesansowej Anglii, dla londyńskiego teatru „The Globe”. „Makbet” (ok. 1606) to jego najkrótsza tragedia, oparta na kronikach dziejów Szkocji. Szekspir nie trzyma się reguł tragedii antycznej – tworzy własny model dramatu.

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Tragedia szekspirowska różni się od antycznej: nie przestrzega zasady trzech jedności (akcja toczy się w wielu miejscach i przez długi czas), nie ma chóru, miesza tragizm z komizmem oraz styl wysoki z niskim, wprowadza sceny zbiorowe, przemoc na scenie i elementy fantastyczne (wiedźmy, duchy). Najważniejsze jest jednak to, że bohater ma bogate życie wewnętrzne – jego los wynika nie tylko z fatum, ale z jego własnego charakteru i decyzji.

Akt I

Przepowiednia wiedźm

Makbet i Banko, wracając ze zwycięskiej bitwy, spotykają trzy wiedźmy. Te witają Makbeta trzema tytułami – ostatni brzmi nieprawdopodobnie. Bankowi zapowiadają, że będzie ojcem królów, choć sam królem nie zostanie.

Słowniczek: tan – szkocki tytuł możnowładcy (odpowiednik hrabiego); Glamis, Kawdor – nazwy posiadłości; spłodzisz królów – twoi potomkowie będą królami.

Wkrótce pierwsza część przepowiedni się spełnia: król nadaje Makbetowi tytuł tana Kawdoru. To rozpala w bohaterze myśl o koronie. W rozterce Makbet mówi jednak do siebie coś ważnego:

Warto zauważyć: Makbet sam mówi, że gdyby przeznaczenie chciało uczynić go królem, nie potrzebowałby do tego zbrodni. To on wybierze inną drogę – i w tym tkwi jego wina.

Akt I–II

Zbrodnia i sumienie

Gdy król Duncan przybywa w gościnę do zamku Makbeta, jego żona już wie, co należy zrobić. To ona jest bardziej stanowcza – boi się, że Makbet jest „zbyt pełen mleka ludzkiej tkliwości”, by zabić. Wzywa złe duchy, by odebrały jej kobiecą litość.

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Słowniczek: odniewieśćcie – pozbawcie kobiecej łagodności; mleko w żółć przemieńcie – zmieńcie dobroć w okrucieństwo. Lady Makbet świadomie tłumi w sobie litość, by być zdolną do zbrodni.

W noc zabójstwa Makbetowi ukazuje się widmo sztyletu prowadzące go do komnaty króla. To jeden z najsłynniejszych monologów w literaturze – obraz sumienia i wyobraźni na granicy szaleństwa.

Warto zauważyć: sztylet to „sztylet myśli”, urojenie „rozpalonego mózgu”. Zbrodnia jeszcze się nie dokonała, a już rozbija wewnętrznie bohatera. Po zabójstwie Makbet nie potrafi zmyć krwi z rąk – to symbol winy, której nie da się cofnąć.

Akt III

Władza i tyrania

Makbet zdobył koronę, ale nie zaznaje spokoju. Pamięta, że wiedźmy zapowiedziały królów z rodu Banka, nie z jego. Ze strachu o władzę zleca zabić Banka i jego syna. Zbrodnia rodzi kolejne zbrodnie – z obrońcy ojczyzny Makbet staje się krwawym tyranem, którego wszyscy się boją.

Akt IV–V

Upadek Makbeta

Makbet znów idzie do wiedźm. Te uspokajają go dwiema przepowiedniami, które brzmią jak gwarancja nietykalności: nie pokona go nikt zrodzony z kobiety, a bezpieczny będzie, póki las Birnam nie ruszy na jego zamek Dunsinane. Makbet czuje się niezwyciężony – ale obie przepowiednie są pułapką.

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Ironia tragiczna: obie przepowiednie się spełniają, ale inaczej, niż Makbet je rozumie. Żołnierze wroga maskują się gałęziami ściętymi w lesie Birnam – i „las” rusza na Dunsinane. A Makduf, który zabija Makbeta, „przed czasem ze swojej matki wydarty był łona” – nie urodził się w zwykły sposób.

Tymczasem Lady Makbet, kiedyś tak stanowcza, załamuje się pod ciężarem winy. Nocą chodzi we śnie i wciąż próbuje zmyć z rąk nieistniejącą krew.

Warto zauważyć: krew, której nie da się zmyć, to symbol winy. Lady Makbet, która wcześniej lekceważyła wyrzuty sumienia, teraz umiera w obłędzie. Na wieść o jej śmierci Makbet wygłasza gorzki monolog o marności życia.

Słowniczek: cień przelotny – coś nietrwałego, ulotnego; nędzny aktor – życie porównane do krótkiej roli na scenie. To gorzka, pesymistyczna refleksja o marności ludzkiego istnienia.

Powtórka

Pojęcia, motywy i adaptacje

Te pojęcia przydadzą się w zadaniach o „Makbecie” i o dramacie w ogóle.

Dalej

Czytaj, słuchaj, sprawdzaj

Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście. Przeczytaj całą tragedię – jest krótka – a potem wróć do zadań.

• Wolne Lektury: William Szekspir, „Makbet”Pełny tekst w przekładzie Józefa Paszkowskiego (domena publiczna); do czytania online i pobrania.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna: „Makbet” – audiobookTragedia czytana na głos – dobra na powtórkę fabuły.
• ZPE: „Makbet” – opracowanie (część 1)Kontekst, bohaterowie i motywy tragedii.
• ZPE: „Makbet” – opracowanie (część 2)Analiza scen i problematyki utworu.
• ZPE: „Makbet” – opracowanie (część 3)Pogłębienie interpretacji i pojęć.
• ZPE: „Makbet” – schematGraficzne ujęcie fabuły i relacji między postaciami.
• Encyklopedia PWN: William ShakespeareRzetelne fakty o życiu i twórczości autora.
• CKE: lista pytań jawnych na lata 2026–2028Trzy pytania o „Makbeta” w części ustnej egzaminu.