Kontekst
Długa epoka pod znakiem Boga
Średniowiecze to najdłuższa epoka w dziejach kultury europejskiej – około tysiąca lat. Umownie zaczyna się w V wieku (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, 476 r.), a kończy w XV wieku (upadek Konstantynopola w 1453 r., wynalazek druku, odkrycie Ameryki w 1492 r.). W Polsce jej początek wyznacza chrzest Mieszka I w 966 roku. Dwa słowa opisują sposób myślenia tej epoki: teocentryzm i uniwersalizm.
Teocentryzm – w centrum świata i człowieka stoi Bóg; wszystko odnosi się do niego i jemu jest podporządkowane. Uniwersalizm – jedność kultury europejskiej: wspólna religia (chrześcijaństwo), wspólny język uczonych i Kościoła (łacina), wspólne autorytety (papież i cesarz) oraz wspólne wzorce osobowe. Dzięki temu człowiek z Polski, Francji czy Włoch żył w podobnym świecie wartości.
Śmierć była w średniowieczu obecna na co dzień – wojny, głód i zarazy (zwłaszcza wielka epidemia dżumy w XIV wieku) sprawiły, że sztuka i literatura wciąż o niej przypominały. Stąd popularność motywów, które poznasz w tej lekcji.
Cechy epoki (4 pkt)
Dopasuj pojęcie do wyjaśnienia.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (2 pkt)
Lament świętokrzyski
Cierpiąca Matka pod krzyżem
„Lament świętokrzyski” (nazywany też „Żalami Matki Boskiej pod krzyżem” lub od pierwszych słów „Posłuchajcie, bracia miła”) to jeden z najstarszych i najpiękniejszych polskich wierszy – powstał w XV wieku. To monolog Maryi stojącej pod krzyżem umierającego Syna. Podmiotem mówiącym jest więc Matka Boża – to przykład liryki roli, w której autor wypowiada się w cudzej postaci.
%20adj.jpg?width=1200)
Posłuchajcie, bracia miła,
Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;
Usłyszycie moj zamętek,
Jen mi się zstał w Wielki Piątek.
Synku miły i wybrany,
Rozdziel z matką swoją rany;
A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,
A takież tobie wiernie służyła.
Przemów k matce, bych się ucieszyła,
Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.
[…] Matka zwraca się do anioła Gabriela, który zwiastował jej narodziny Syna:
O anjele Gabryjele,
Gdzie jest ono twe wesele,
Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,
A rzekęcy: „Panno, pełna jeś miłości!”
A ja pełna smutku i żałości.
Słowniczek: kcęć – chcę wam; skorżyć – poskarżyć się, opowiedzieć; zamętek – smutek, rozpacz; jen – który; rozdziel z matką rany – podziel się z matką cierpieniem; barzo – bardzo.
Cechy i motywy (1 pkt)
Obraz cierpiącej Maryi pod krzyżem to realizacja motywu, który w kulturze nazywamy:
Mater dolorosa (łac. „matka bolejąca”) to obraz Maryi cierpiącej z powodu męki i śmierci Syna. „Lament” ukazuje ją nie jako świętą z ikony, lecz jako zwykłą, rozpaczającą matkę – stąd jego siła.
Interpretacja (1 pkt)
Co jest najbardziej charakterystyczne dla sposobu, w jaki „Lament” przedstawia Maryję?
Siła „Lamentu” polega na humanizacji – Maryja mówi jak każda matka: chciałaby podeprzeć głowę Syna, otrzeć krew, podać picie. To zbliża świętość do zwykłego ludzkiego doświadczenia.
Zadanie maturalne: analiza fragmentu (0–2 pkt)
Wyjaśnij, w jaki sposób „Lament świętokrzyski” przedstawia cierpienie Matki. Wskaż dwa środki lub zabiegi, dzięki którym jej ból staje się dla czytelnika bliski i przejmujący.
Słów: 0
Kryteria
- 2 pkt: trafne wyjaśnienie + dwa wskazane zabiegi z odwołaniem do tekstu.
- 1 pkt: wyjaśnienie z jednym zabiegiem albo dwa zabiegi bez wyjaśnienia.
- 0 pkt: odpowiedź oderwana od tekstu.
Przykładowa odpowiedź
Cierpienie Matki jest przedstawione bardzo osobiście i konkretnie. Po pierwsze, bezpośredni zwrot do Syna („Synku miły i wybrany”) i zdrobnienia sprawiają, że mówi do niego jak czuła matka, a nie jak święta. Po drugie, konkretne, cielesne gesty (chciałaby podeprzeć krzywo wiszącą głowę, otrzeć krew, podać picie) pokazują bezradność matki, która nie może pomóc dziecku – to najbardziej przejmujący moment. Dodatkowo apostrofa do anioła Gabriela zestawia dawną radość zwiastowania z obecną rozpaczą.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Uczony spotyka Śmierć
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” (XV w.) to średniowieczny wierszowany dialog. Uczony Polikarp prosi Boga, żeby mógł zobaczyć śmierć „w jej postawie”. Prośba zostaje spełniona: przed mędrcem staje przerażająca, rozkładająca się postać z kosą. Utwór łączy grozę, dydaktykę i… humor.
Tak Polikarp – a razem z nim czytelnik – po raz pierwszy widzi Śmierć:
Chuda, blada, żółte lice
Łszczy się jako miednica;
Upadł ci jej koniec nosa,
Z oczu płynie krwawa rosa;
[…]
Nie było warg u jej gęby,
Poziewając skrżyta zęby;
Miece oczy zawracając,
Groźną kosę w ręku mając.
Słowniczek: lice – twarz; łszczy się jako miednica – błyszczy jak miedziana misa; skrżyta zęby – zgrzyta zębami; miece oczy – przewraca oczami; kosa – atrybut śmierci, którą „ścina” ludzi jak trawę.
Cechy i motywy (1 pkt)
Portret Śmierci jako rozkładających się zwłok z kosą oraz jej rozmowa z człowiekiem należą do popularnego w średniowieczu motywu:
Danse macabre („taniec śmierci”) to motyw, w którym upersonifikowana Śmierć prowadzi w korowodzie ludzi wszystkich stanów – od papieża i króla po żebraka. Jego przesłanie: wobec śmierci wszyscy są równi.
Śmierć nie tylko straszy – poucza. W tej samej rozmowie przypomina, co naprawdę zostaje z człowieka na Sądzie Ostatecznym:
Co nam pomogło odzienie
Albo obłudne jimienie,
Cośmy się w niem kochali,
A swe dusze za nie dali?
Przeminęło jak obłoki,
A my jidzim przez otwłoki.
Słowniczek: odzienie – strój, majątek; obłudne jimienie – złudne bogactwo; przez otwłoki – (idziemy) na tamten świat. To głos memento mori: dobra doczesne przemijają, liczy się dusza.
Zadanie maturalne: test 2025, zadanie 7.1 (0–1 pkt)
Porównaj postawę wobec życia i śmierci zalecaną w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” z postawą z fragmentu wiersza „Wiosna” Jana Andrzeja Morsztyna: „Spieszmy się, spieszmy, niż nas czas nadgoni / I śmierć […] / Zarwij, co możesz, dobrych dni pod miarą, / Wnet będziesz bajką, nieboszczykiem, marą”. Czym się różnią te postawy?
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: uchwycenie różnicy postaw z odwołaniem do obu tekstów.
- 0 pkt: brak różnicy albo odwołanie tylko do jednego tekstu.
Przykładowa odpowiedź
W „Rozmowie” świadomość śmierci ma skłaniać do surowego, pobożnego życia – trzeba gardzić dobrami doczesnymi i dbać o duszę, bo tylko ona się liczy na Sądzie (memento mori). U Morsztyna ta sama świadomość prowadzi do przeciwnego wniosku: skoro życie jest krótkie, trzeba jak najwięcej z niego zdążyć wziąć i korzystać z przyjemności (carpe diem). Średniowieczny tekst każe myśleć o wieczności, barokowy – o chwili.
Kontekst
Śmierć rozmawia dalej – Białoszewski
Rozmowa człowieka ze Śmiercią wróciła w poezji XX wieku. Miron Białoszewski w wierszu „Wywiad” (z tomu „Oho”, 1985) świadomie nawiązuje do „Rozmowy Mistrza Polikarpa”. Tym razem jednak Śmierć to nie przerażający szkielet z kosą, lecz zwyczajna „Pani Gość”, z którą bohater prowadzi coś w rodzaju prasowego wywiadu – pyta ją nawet: „Pan woli ludność czy bezludność?”.
Białoszewski zmienia ton na ironiczny i codzienny: podniosłą średniowieczną grozę zastępuje rozmowa jak przy stole. A jednak pytanie zostaje to samo, co u Polikarpa – czym jest śmierć i co znaczy dla człowieka. W finale bohater umiera, a z pozostawionej kartki wynika, że śmierć jest dla niego raczej wyczekiwanym spokojem niż karą. To dobry kontekst do pokazania, jak motyw rozmowy ze Śmiercią przechodzi ze średniowiecza do współczesności – i jak zmienia się jego nastrój.
Uwaga o prawach autorskich: „Wywiad” jest utworem współczesnym, objętym prawem autorskim, dlatego przytaczamy tylko krótki cytat, a treść omawiamy własnymi słowami. Pełny tekst znajdziesz w tomie „Oho” lub w wydaniach poezji Białoszewskiego.
Zestawienie tekstów (1 pkt)
Na czym polega najważniejsza różnica między ujęciem śmierci u Białoszewskiego a w „Rozmowie Mistrza Polikarpa”?
Oba utwory to rozmowa człowieka ze Śmiercią, ale nastrój jest inny: średniowieczny tekst straszy i poucza (memento mori), a Białoszewski oswaja śmierć, czyni ją codzienną i lekko ironiczną „Panią Gość”.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej (pytanie jawne)
Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. W odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Pieśń o Rolandzie
Śmierć wzorowego rycerza
„Pieśń o Rolandzie” to francuski epicki poemat rycerski (chanson de geste) z przełomu XI i XII wieku. Opowiada o klęsce tylnej straży wojsk Karola Wielkiego w wąwozie Roncevaux (Roncesvalles). Hrabia Roland, osaczony przez Saracenów, ginie – ale jego śmierć jest wzorem rycerskiego etosu. To literatura parenetyczna: pokazuje wzór osobowy do naśladowania.
Roland czuje, że śmierć go bierze całego; z głowy zstępuje do serca. Biegnie […] pędem na szczyt góry, położył się na zielonej murawie, twarzą do ziemi. Pod siebie kładzie swój miecz i róg. Obrócił głowę ku zgrai pogan; tak czyni, chcąc, aby Karol powiedział i wszyscy jego ludzie, że umarł jako zwycięzca i jako zacny hrabia.
[…] „Boże, przez twoją łaskę, mea culpa; za moje grzechy, wielkie i małe, jakie popełniłem od godziny urodzenia aż do dnia, w którym oto poległem!”. Wyciągnął do Boga prawą rękawicę. Aniołowie z nieba zstępują ku niemu.
Słowniczek: mea culpa (łac.) – „moja wina”, wyznanie grzechu; wyciągnął do Boga rękawicę – gest hołdu lennego: wasal wręczał seniorowi rękawicę na znak wierności. Roland składa hołd Bogu jak swemu najwyższemu Panu.
Cechy i motywy (1 pkt)
Które elementy sceny śmierci Rolanda składają się na średniowieczny wzorzec rycerza (etos rycerski)?
Roland umiera twarzą do wrogów, żeby zaświadczyć, że poległ „jako zwycięzca”, żałuje grzechów i składa Bogu hołd. To wzorzec rycerza: męstwo, honor, wierność seniorowi i Bogu, dbałość o sławę.
Zadanie maturalne: test 2024, zadanie 9 (2 pkt)
Zadanie maturalne: test 2026, zadanie 8 (0–2 pkt)
Badacz André Vauchez pisze, że człowiek średniowieczny pojmował swoją relację z Bogiem na wzór więzi między władcą a wasalem – łączył ich hołd, więź osobista i nierozerwalna. Czy w scenie śmierci Rolanda ta relacja została odzwierciedlona? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do tekstu.
Słów: 0
Kryteria
- 2 pkt: rozstrzygnięcie (tak) + trafne uzasadnienie z odwołaniem do tekstu.
- 1 pkt: rozstrzygnięcie z częściowym lub ogólnym uzasadnieniem.
- 0 pkt: brak rozstrzygnięcia albo uzasadnienie oderwane od tekstu.
Przykładowa odpowiedź
Tak, ta relacja została odzwierciedlona. Roland zwraca się do Boga jak wasal do swego pana: wyznaje winy i „wyciąga do Boga prawą rękawicę”, a wręczenie rękawicy to gest hołdu lennego, którym wasal potwierdzał wierność seniorowi. Roland traktuje więc Boga jako najwyższego zwierzchnika, któremu składa hołd – dokładnie tak, jak opisuje to Vauchez.
Powtórka
Pojęcia i motywy do zapamiętania
Te pojęcia wracają w zadaniach o średniowieczu – i w kolejnych epokach, które będą się do nich odwoływać.
Zadanie maturalne: motyw a utwór (3 pkt)
Przyporządkuj dominujący motyw do utworu, w którym się pojawia.
Cechy epoki (1 pkt)
Które zdanie najlepiej wyjaśnia motyw „ubi sunt”?
„Ubi sunt” (łac. „gdzie są”) to motyw pytania o los dawnych potężnych i sławnych ludzi – wszyscy odeszli, co uświadamia marność ziemskiej chwały. Blisko mu do memento mori.
Na maturze ustnej
Do tych lektur przypisane są pytania jawne 2026–2028: „Motyw cierpiącej matki” („Lament świętokrzyski”), „Motyw tańca śmierci” („Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”) oraz „Średniowieczny wzorzec rycerza” („Pieśń o Rolandzie”). Pytanie o taniec śmierci ćwiczyłeś wyżej w planerze. Pamiętaj o schemacie: teza → dwa argumenty z lektury → funkcjonalny kontekst → wniosek. Kontekst musi coś wnosić, a nie tylko „być”.
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj, słuchaj, sprawdzaj
Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście. Przeczytaj całe utwory – są krótkie – a potem wróć do zadań.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: krótko o długiej epoce – średniowieczeRamy czasowe, światopogląd i najważniejsze pojęcia epoki.
- ZPE: „Lament świętokrzyski” – opracowanieMotyw mater dolorosa i analiza wiersza.
- ZPE: „Pieśń o Rolandzie” – opracowanieEtos rycerski i kontekst historyczny bitwy w Roncevaux.
- Wolne Lektury: „Lament świętokrzyski”Pełny tekst w domenie publicznej z przypisami.
- Wolne Lektury: „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”Pełny tekst dialogu, w tym cały portret Śmierci.
- Wolne Lektury: „Pieśń o Rolandzie”Przekład Tadeusza Żeleńskiego (Boya), domena publiczna.
- Encyklopedia PWN: średniowieczeRzetelne fakty o epoce i jej granicach.
- CKE: lista pytań jawnych na lata 2026–2028Pytania o „Lament”, „Rozmowę Mistrza Polikarpa” i „Pieśń o Rolandzie”.