Biblia (fragmenty)

Kontekst

Czym jest Biblia

Biblia (z greckiego ta biblia – „księgi”) to nie jedna książka, lecz cała biblioteka. Składa się z dwóch części: Starego Testamentu (dla judaizmu to Biblia hebrajska) i Nowego Testamentu. Powstawała przez ponad tysiąc lat, w wielu językach i gatunkach. Dla kultury europejskiej jest – obok mitologii greckiej – jednym z dwóch głównych źródeł. Nazywamy je dwoma korzeniami naszej cywilizacji: antycznym i biblijnym.

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Warto wiedzieć: na maturze pracujesz na Biblii Tysiąclecia – to pierwszy polski katolicki przekład z języków oryginalnych (wydanie pierwsze 1965). Wcześniej przez wieki czytano w Polsce przekład ks. Jakuba Wujka (1599). Grecki przekład Starego Testamentu to Septuaginta, łaciński – Wulgata świętego Hieronima.

Księga Rodzaju

Stworzenie świata i upadek człowieka

Księga Rodzaju (Genesis, „początek”) otwiera Stary Testament. Zaczyna się od dwóch opisów stworzenia, a potem opowiada o pierwszych ludziach w ogrodzie Eden i o ich grzechu. To jeden z najczęściej przywoływanych tekstów kultury.

Słowniczek: na obraz i podobieństwo – człowiek jako jedyne stworzenie odbija coś z samego Boga; niech panuje – człowiek zostaje postawiony na szczycie hierarchii stworzeń.

Drugi opis stworzenia jest bardziej obrazowy: człowiek zostaje ulepiony z ziemi. To stąd bierze się jego nazwa i jego los.

Słowniczek: proch ziemi – z niego powstaje ciało; do niego człowiek wróci po śmierci (stąd formuła „z prochu powstałeś i w proch się obrócisz”). tchnienie życia – życie pochodzi wprost od Boga.

W rozdziale trzecim wąż namawia pierwszych ludzi, by zjedli owoc z zakazanego drzewa poznania dobra i zła. Kusi obietnicą: staniecie się jak Bóg.

Grzech pierworodny: pierwsi ludzie łamią zakaz Boga. Konsekwencją jest wygnanie z raju, cierpienie, praca w pocie czoła i śmierć. Kobieta i mężczyzna z opowieści noszą imiona Adam (od „adama” – ziemia) i Ewa (od „życie”).

Księga Hioba

Cierpienie niezawinione

Hiob jest człowiekiem sprawiedliwym, bogatym i szczęśliwym. W jednym dniu traci majątek i wszystkie dzieci, a potem zdrowie – jego ciało pokrywają bolesne wrzody. Nie zrobił nic złego. Księga Hioba stawia pytanie, na które nie ma łatwej odpowiedzi: dlaczego cierpi niewinny?

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Reakcja Hioba na utratę wszystkiego jest zaskakująca. Zamiast złorzeczyć Bogu, mówi:

Słowniczek: Dał Pan i zabrał Pan – Hiob uznaje, że wszystko, co miał, było darem, a nie jego własnością; niech będzie imię Pańskie błogosławione – uwielbienie Boga mimo straty.

Przez większość księgi Hiob spiera się z przyjaciółmi, którzy twierdzą, że skoro cierpi, musiał zgrzeszyć. Hiob się z tym nie zgadza i domaga się odpowiedzi od samego Boga. Na końcu Bóg odpowiada mu z wichru – nie tłumaczy przyczyny cierpienia, lecz ukazuje ogrom i tajemnicę stworzenia. Hiob milknie:

Zakończenie: Bóg przywraca Hiobowi zdrowie, majątek i nowe dzieci. Sens księgi nie leży jednak w happy endzie: cierpienie niewinnego pozostaje tajemnicą, a próbą jest wierność Bogu bez gwarancji nagrody.

Księga Koheleta

Marność świata

Kohelet (to nie imię, lecz funkcja – „mówiący do zgromadzenia”, „nauczyciel”) patrzy na życie z dystansu mędrca, który wszystkiego już spróbował. Jego wniosek jest gorzki: wszystko przemija, więc wszystko jest marnością. Księga zaczyna się od słów, które stały się jednym z najsłynniejszych zdań Biblii.

Słowniczek: marność (hebr. hebel) – dosłownie „tchnienie”, „para”, „mgła”; to, co ulotne i nietrwałe. marność nad marnościami – konstrukcja wzmacniająca (stopień najwyższy), czyli „rzecz zupełnie ulotna”.

Skoro wszystko przemija, człowiek nie panuje nad czasem – może tylko przyjąć jego rytm. Mówi o tym najbardziej znany poemat księgi.

Cechy stylu: ten fragment to popis paralelizmu – powtarzalnej konstrukcji „czas… i czas…”, w której zestawiono przeciwieństwa. Rytm i powtórzenia budują wrażenie nieuchronnego porządku, którego człowiek nie zmieni.

Wbrew pozorom Kohelet nie namawia do rozpaczy. Skoro dni są policzone, radzi cieszyć się prostymi darami dnia i pamiętać o Bogu, póki jest czas. Księga kończy się powtórzeniem motywu z początku i myślą, że wszystko wraca do Boga.

Księga Psalmów

Rozmowa człowieka z Bogiem

Psalmy to zbiór 150 utworów poetyckich – modlitw śpiewanych. Tradycja przypisuje wiele z nich królowi Dawidowi. Psalm to zarazem gatunek: liryczny utwór modlitewny, w którym człowiek zwraca się bezpośrednio do Boga. Są psalmy błagalne, dziękczynne, pochwalne (hymny), pokutne i królewskie.

Słowniczek: Pan jest moim pasterzem – rozbudowana metafora (Bóg jak pasterz, człowiek jak owca pod opieką); orzeźwia moją duszę – daje siłę i ukojenie. To psalm ufności.

Apokalipsa św. Jana

Wizja końca świata

Apokalipsa („objawienie”, „odsłonięcie”) to ostatnia księga Nowego Testamentu i całej Biblii. Zapisuje wizję końca świata i ostatecznego zwycięstwa Boga nad złem. Jest pełna tajemniczych obrazów i symboli. To od jej tytułu bierze się słowo „apokalipsa” w znaczeniu „katastrofa, koniec świata”.

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Gdy Baranek otwiera kolejne pieczęcie tajemniczej księgi, na świat wyruszają czterej jeźdźcy. Ostatni z nich niesie śmierć:

Symbolika jeźdźców: tradycyjnie odczytuje się ich jako podbój (biały koń), wojnę (koń ognisty), głód (koń czarny) i śmierć (koń trupio blady). To obraz nieszczęść, które spadają na świat przed końcem.

Apokalipsa nie kończy się jednak na zniszczeniu. Po sądzie nad złem przychodzi obraz nowego, odnowionego świata – to jej właściwe przesłanie: nadzieja, a nie tylko groza.

Słowniczek: niebo nowe i ziemia nowa – odnowiony świat po końcu starego; śmierci już nie będzie – ostateczne zwycięstwo nad złem i cierpieniem. Bóg jest „Alfą i Omegą” (Ap 1,8) – początkiem i końcem wszystkiego.

Język

Styl biblijny, konteksty i frazeologizmy

Biblia nie tylko opowiada – ona ukształtowała sposób, w jaki mówimy. Ma rozpoznawalny styl, obrosła w apokryfy i parafrazy, a dziesiątki jej wyrażeń weszły do codziennej polszczyzny.

Styl biblijny

Gdy tekst brzmi „biblijnie”, zwykle działają w nim te cechy:

• Paralelizm – powtarzalna, symetryczna budowa zdań i wersów („czas rodzenia i czas umierania”). To najważniejsza cecha poezji biblijnej.
• Powtórzenia i wyliczenia – nadają rytm i podniosłość („marność nad marnościami”).
• Styl wysoki (podniosły) – uroczysty, dostojny ton, godny świętego tekstu.
• Obrazowość i symbolika – prawdy wyrażane przez konkretne obrazy (pasterz, jeźdźcy, światłość) i symbole.
• Prostota składni – zdania często łączone spójnikiem „i”, jedno po drugim (to tak zwana parataksa).
• Zwroty do adresata (apostrofy) – bezpośrednie „Ty” kierowane do Boga, zwłaszcza w psalmach.

Apokryfy i parafrazy

Apokryf – utwór o tematyce biblijnej, który nie wszedł do oficjalnego kanonu Biblii (np. opowieści o dzieciństwie Jezusa czy o życiu Adama i Ewy). Apokryfy dopowiadają to, o czym Biblia milczy. W literaturze polskiej apokryfem bywa nazywana np. „Bogurodzica” czy średniowieczne rozważania o męce Pańskiej.

Parafraza – twórcze przekształcenie tekstu innymi słowami, przy zachowaniu sensu. Najsłynniejsza polska parafraza biblijna to „Psałterz Dawidów” Jana Kochanowskiego (1579) – poetycki przekład 150 psalmów. Parafrazą jest też pieśń „Czego chcesz od nas, Panie” Kochanowskiego, wzorowana na psalmie pochwalnym.

Frazeologizmy biblijne

Czym jest frazeologizm? To utrwalone, wielowyrazowe połączenie o znaczeniu przenośnym, którego nie da się odczytać z sumy znaczeń pojedynczych słów. „Zbić z pantałyku” nie ma nic wspólnego z żadnym „pantałykiem” – trzeba znać całość. Wiele polskich frazeologizmów pochodzi z Biblii.

• hiobowe wieści – bardzo złe, tragiczne wiadomości, zwykle nadchodzące jedna po drugiej. Od Księgi Hioba, w której posłańcy kolejno donoszą o coraz większych nieszczęściach.
• kainowe piętno – znak hańby, napiętnowanie zbrodniarza; ślad winy, którego nie da się ukryć. Od Kaina, który zabił brata Abla (Księga Rodzaju).
• wieża Babel – miejsce ogromnego zamętu, gdzie mówi się wieloma językami i nikt się nie rozumie. Od biblijnej budowy wieży, przy której Bóg pomieszał ludziom języki (Księga Rodzaju).
• manna z nieba – coś dobrego, co przychodzi niespodziewanie i bez wysiłku, w chwili potrzeby. Od pokarmu, który Bóg zsyłał Izraelitom na pustyni (Księga Wyjścia).
• salomonowy wyrok – mądra, sprawiedliwa decyzja rozstrzygająca bardzo trudny spór. Od króla Salomona, który sprytnie rozsądził spór dwóch kobiet o dziecko (Pierwsza Księga Królewska).

Ilustracja nie wczytała się. Otwórz w Wikimedia Commons.

Arkusz CKE

Jak Biblia wraca na maturze

Fragmenty Biblii pojawiają się w teście historycznoliterackim, często zestawione z dziełem malarskim albo z wierszem. Poniżej dwa typy zadań, które warto przećwiczyć.

Dalej

Czytaj, słuchaj, sprawdzaj

Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście. Przeczytaj całe księgi – Hioba, Koheleta i Apokalipsę – bo na maturze ustnej pytają o „znane Ci fragmenty”.

• Biblia Tysiąclecia online (deon.pl)Pełny tekst wszystkich ksiąg w przekładzie, na którym pracuje matura; z niego pochodzą cytaty w tej lekcji.
• CKE: lista pytań jawnych na lata 2026–2028Oficjalny komunikat z trzema pytaniami o Biblię (i pozostałymi 73).
• CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyOpis testu historycznoliterackiego i zasad matury ustnej.
• Encyklopedia PWN: BibliaRzetelne fakty o powstaniu, budowie i przekładach Biblii.
• Wydawnictwo GREG: repetytorium maturalne z polskiegoPowtórki i mapy myśli do lektur, w tym do Biblii.