Kontekst
Warszawa roku 1878
Polski nie ma na mapie od stu lat. Po klęsce powstania styczniowego (1863–1864) Warszawa jest miastem Imperium Rosyjskiego, a pokolenie, które szło do lasu z bronią, szuka nowej drogi. Pozytywiści odpowiadają: zamiast zrywu – praca. Praca organiczna (społeczeństwo jako organizm, w którym każda warstwa jest potrzebna), praca u podstaw (oświata i pomoc dla najuboższych), wiara w naukę i w pożytek. „Lalka” powstaje dwadzieścia lat po powstaniu i jest czymś więcej niż ilustracją tego programu. To bilans: Prus sprawdza, co z pozytywistycznych haseł zostało w realnym mieście, wśród realnych ludzi.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu. Wyjaśnienie pojawi się od razu.
Jak w teście historycznoliterackim (1 pkt)
Które hasło należy do programu polskiego pozytywizmu?
„Mierz siłę na zamiary” to Mickiewicz i romantyczny zryw, mesjanizm – „Dziady” cz. III, a „sztuka dla sztuki” to hasło Młodej Polski. Pozytywiści stawiali na pracę u podstaw i pracę organiczną. W „Lalce” zobaczysz oba hasła w działaniu – i zobaczysz, jak trudno je wcielić w życie.
Pojęcia epoki: prawda czy fałsz? (3 pkt)
Te pojęcia wracają w teście historycznoliterackim. Zdecyduj przy każdym zdaniu.
Kto jest kim w „Lalce”?
„Lalkę” czytasz na maturę w całości. Jeśli w wypracowaniu pomylisz losy bohaterów – napiszesz na przykład, że Wokulski ożenił się z Izabelą – egzaminator uzna to za błąd kardynalny, a praca dostanie 0 punktów. Kliknij postać, żeby zobaczyć, kim jest i jaki ma los.
Na pierwszym planie
Drugi plan i tło
Wybierz postać.
Słowniczek: subiekt – sprzedawca, pracownik sklepu; galanteria – drobne przedmioty codziennego użytku i ozdoby (rękawiczki, wachlarze, parasole, albumy); weksel – dokument, w którym dłużnik zobowiązuje się zapłacić określoną sumę w terminie.
Sprawdź się (1 pkt)
Które zdanie o losach bohaterów jest zgodne z powieścią?
Zakończenie „Lalki” jest otwarte, ale fakty są twarde: zaręczyny zostają zerwane, ruiny zamku w Zasławiu wylatują w powietrze, a o Wokulskim nikt nic pewnego nie wie. Rzecki umiera przekonany, że Stach żyje. Izabela, jak relacjonuje Ochocki, wstępuje do klasztoru. Wszystkie inne wersje to błąd rzeczowy.
Tom I
Sklep i pamiętnik
Powieść otwiera się plotką. Warszawscy kupcy przy butelkach zakładają się, czy Wokulski zbankrutuje, czy okaże się geniuszem. Zaraz potem poznajemy sklep na Krakowskim Przedmieściu i starego subiekta Rzeckiego, który wieczorami prowadzi pamiętnik. Od pierwszych stron „Lalka” mówi dwoma głosami.
W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J. Mincel i S. Wokulski.
[…] W jadłodajni, nad butelkami z ciemnego szkła, zakładano się o politykę i o Wokulskiego naraz:
…jedni nazywali geniuszem Bismarcka, drudzy — awanturnikiem Wokulskiego; jedni krytykowali postępowanie prezydenta MacMahona, inni twierdzili, że Wokulski jest zdecydowanym wariatem, jeżeli nie czymś gorszym…
Ze smutkiem od kilku lat uważam, że na świecie jest coraz mniej dobrych subiektów i rozumnych polityków, bo wszyscy stosują się do mody. […] Zaś polityki nie należy opierać na szczęśliwych osobach, tylko na wielkich dynastiach. […] Tymczasem ród Bonapartych trząsł Europą za Napoleona I, potem za Napoleona III […]
W tej bowiem pisaninie chcę mówić nie o Bonapartym, ale o sobie, ażeby wiedziano, jakim sposobem tworzyli się dobrzy subiekci i choć nie uczeni, ale rozsądni politycy.
Słowniczek: pokój san-stefański – traktat kończący wojnę rosyjsko-turecką (marzec 1878); Napoleonidzi – potomkowie Bonapartego, na których powrót do władzy Rzecki czeka przez całe życie, bo wierzy, że przywrócą sprawiedliwość (i Polskę).
Cechy gatunkowe: narracja (1 pkt)
Czym „Pamiętnik starego subiekta” różni się od reszty powieści?
„Lalka” ma dwie narracje. Narrator trzecioosobowy prowadzi główną akcję i często wchodzi w myśli bohaterów (mowa pozornie zależna). Rzecki pisze w pierwszej osobie: pamięta Wiosnę Ludów, dzieciństwo wśród portretów Napoleona, młodość Wokulskiego – i często się myli, bo widzi przyjaciela przez własne złudzenia. Dzięki temu czytelnik ogląda Wokulskiego z dwóch stron.
Cechy gatunkowe: powieść realistyczna (1 pkt)
Która cecha najlepiej pokazuje, że „Lalka” jest powieścią realistyczną?
Realizm to prawdopodobieństwo i typowość: świat wygląda jak prawdziwy, a postacie reprezentują grupy – arystokrację (Łęccy), mieszczaństwo i kupców (Wokulski, Rzecki), inteligencję (Szuman, Ochocki), biedotę (Wysocki). Nie wszystko jednak w „Lalce” jest realistyczne: legenda o zaczarowanej pannie w Zasławiu czy metal Geista wprowadzają nutę baśni i fantastyki naukowej. Warto o tym wspomnieć na rozszerzeniu.
Tom I
Zaczarowany ogród
Rozdział V nosi przewrotny tytuł „Demokratyzacja pana i marzenia panny z towarzystwa”. Narrator zagląda do głowy Izabeli Łęckiej i pokazuje świat, w którym nikt nie pracuje, bo wszystko dzieje się samo. Ten fragment to klucz do postaci – i do jednego z sensów tytułu.
Ciekawym zjawiskiem była dusza panny Izabeli.
Gdyby ją kto szczerze zapytał: czym jest świat, a czym ona sama? niezawodnie odpowiedziałaby, że świat jest zaczarowanym ogrodem, napełnionym czarodziejskimi zamkami, a ona — boginią czy nimfą uwięzioną w formy cielesne.
[…]
Dla niej nie istniała nawet siła ciężkości, gdyż krzesła jej podsuwano, talerze podawano, ją samą na ulicy wieziono, na schody wprowadzano, na góry wnoszono.
Interpretacja (1 pkt)
Co przede wszystkim mówi o Izabeli zdanie, że „nie istniała dla niej nawet siła ciężkości”?
To ironia narratora. Krzesła, talerze i schody „dzieją się same”, bo ktoś je podsuwa, podaje i wnosi – ale tych ludzi Izabela nie widzi. Nie jest więc potworem: jest produktem wychowania swojej sfery. Właśnie dlatego nie potrafi zobaczyć w Wokulskim człowieka, tylko „kupca”, a pieniądze, które ją otaczają, uważa za coś naturalnego jak pogoda.
Wokulski odwiedza hrabinę, ciotkę Izabeli. Panie są pewne, że gość nie zna angielskiego:
— Mówiłam cioci, że przyjdzie, i do tego z workiem złota […]
— Ależ niech się ciocia uspokoi […] On z pewnością nie rozumie…
[…] Wokulski wraca myślami do tej wizyty:
Źle to jednak nie umieć po angielsku… Dziś wiedziałbym, co o mnie myśli […]. Trzeba nauczyć się…
Kompozycja (1 pkt)
Dlaczego ta drobna scena z angielskim jest ważna dla kompozycji całej powieści?
Prus zawiesza tu „strzelbę”, która wystrzeli kilkaset stron dalej. Angielski ma być dla arystokracji kodem zamkniętym przed kupcem. Wokulski wkrada się do tego kodu – i to właśnie dzięki niemu dowie się prawdy. Rzecki w swoim pamiętniku dziwi się, po co Stachowi nauczyciel angielskiego; czytelnik już wie.
Zadanie maturalne: majątek i pochodzenie (0–2 pkt)
Wyjaśnij, jaką rolę odgrywają majątek i pochodzenie w relacji Wokulskiego z Izabelą. Odwołaj się do dwóch sytuacji z powieści.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: jasne wyjaśnienie – pieniądz otwiera Wokulskiemu drzwi salonu, ale pochodzenie zamyka mu serce Izabeli.
- 1 pkt: dwie trafne sytuacje z lektury, powiązane z tezą.
- Błąd rzeczowy dotyczący lektury (np. „Wokulski poślubił Izabelę”) oznacza 0 pkt za całe zadanie.
Przykładowa odpowiedź
Majątek pozwala Wokulskiemu zbliżyć się do Izabeli, ale nie pozwala mu zostać dla niej równym. Kupuje na licytacji kamienicę Łęckich, przepłacając, i po cichu wykupuje długi pana Tomasza – bez tych pieniędzy nie miałby wstępu do ich domu. A jednak Izabela u ciotki mówi o nim po angielsku, że przyszedł „z workiem złota”, i jest pewna, że kupiec nie rozumie. Pochodzenie okazuje się silniejsze od pieniędzy: nawet jako narzeczony Wokulski pozostaje w jej oczach kimś z innego gatunku, jak „motyl i robak”.
Ile punktów sobie dajesz?
Tom I
Motyl i robak
Rozdział VIII, „Medytacje”. Wokulski schodzi z Krakowskiego Przedmieścia nad Wisłę, na Powiśle – do dzielnicy nędzy, śmietnisk i chorób. To jedna z najważniejszych scen powieści: miasto rozdziela się tu na dwa światy, a Wokulski rozumie, do którego z nich naprawdę należy.
Motyle istnieją także w rodzaju ludzkim: piękna barwa, latanie nad powierzchnią życia, karmienie się słodyczami, bez których giną — oto ich zajęcie. A ty, robaku, nurtuj ziemię i przerabiaj ją na grunt zdolny do siewu.
[…]
Lecz u nas wyższa warstwa zakrzepła jak woda na mrozie i nie tylko wytworzyła osobny gatunek, który nie łączy się z resztą, ma do niej wstręt fizyczny, ale jeszcze własną martwotą krępuje wszelki ruch z dołu. Co się tu łudzić: ona i ja to dwa różne gatunki istot, naprawdę jak motyl i robak.
[…] Wracając ulicą Oboźną, Wokulski odkrywa w sobie coś nowego:
I dopiero gdy wielki ból osobisty zaorał mu i zbronował duszę, na tym gruncie użyźnionym krwią własną i skropionym niewidzialnymi dla świata łzami wyrosła osobliwa roślina: współczucie powszechne, ogarniające wszystko — ludzi, zwierzęta, nawet przedmioty, które nazywają martwymi.
Dlaczego to ważne: tego samego dnia Wokulski spotyka furmana Wysockiego, któremu padł koń, i daje mu pracę. Dziesięć rubli, o których nikt się nie dowie, znaczy dla niego więcej niż tysiące rzucane na dobroczynność dla rozgłosu. To pozytywistyczna praca u podstaw w najczystszej postaci – i jeden z tropów do pytania jawnego „Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi?”.
Interpretacja (1 pkt)
Co oznacza metafora „motyla i robaka”?
Motyl lata „nad powierzchnią życia” i karmi się słodyczami, robak przerabia ziemię pod zasiew. Wokulski widzi siebie jako robaka: pracującego, pożytecznego, pogardzanego. Zaraz potem kusi go jednak myśl, że gąsienica może zostać motylem – i to jest jego tragiczny błąd: chce wejść do świata, który „zakrzepł”.
Interpretacja (1 pkt)
Wokulski porównuje polską arystokrację z angielską. Co z tego wynika?
To diagnoza społeczna w duchu pracy organicznej: organizm, w którym jedna warstwa nie przyjmuje „świeżej krwi”, choruje. Prus nie idealizuje przy tym dołów – Powiśle jest pokazane naturalistycznie, jako śmietnik i siedlisko chorób. Chore są oba krańce społeczeństwa.
Piszesz ty: krótka notatka, 40–70 słów
Jakie dwie Warszawy widzi Wokulski? Nazwij je i w jednym zdaniu powiedz, co to mówi o mieście w „Lalce”.
Słów: 0
Przykładowa odpowiedź
Wokulski widzi Warszawę salonów, teatru i Krakowskiego Przedmieścia, gdzie mieszkają „motyle”, oraz Warszawę Powiśla – błota, śmietnisk, chorób i ludzi, którym pada jedyny koń. Te światy leżą kilkaset metrów od siebie, a jednak się nie stykają. Miasto w „Lalce” jest więc przestrzenią podziałów: przyjazną dla uprzywilejowanych, wrogą dla biednych.
Idealiści
Trzy pokolenia
Prus rozważał dla powieści tytuł „Trzy pokolenia”. W „Lalce” rzeczywiście widać trzy pokolenia idealistów. Rzecki to romantyk z czasów Wiosny Ludów, który czeka na Napoleona. Wokulski to człowiek przełomu – powstaniec i zarazem przedsiębiorca. Ochocki to młody uczony, który wierzy w naukę. Każdy z nich marzy, każdy zderza się z rzeczywistością.
— Z tym wszystkim […] widzę w jego postępowaniu wiele sprzeczności…
— Nic dziwnego […]. Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedemdziesiątego. To, co dla patrzących jest sprzeczne, w nim samym jest najzupełniej konsekwentne.
— Wszakże pan myślał kiedyś o machinach latających?… Nie o kierowaniu balonami, które są lżejsze od powietrza, bo to błazeństwo, ale — o locie machiny ciężkiej […]? […] Oszaleję albo… przypnę ludzkości skrzydła…
Trzy pokolenia idealistów (6 pkt)
Kogo dotyczy każde zdanie? Przypisz je do właściwego bohatera.
Wokulski: romantyk czy pozytywista? (6 pkt)
To klasyczne zagadnienie maturalne. Który rys Wokulskiego jest romantyczny, a który pozytywistyczny?
Tom II
Paryż i pociąg
W tomie II Wokulski jedzie w interesach do Paryża. Wielkie miasto zachwyca go porządkiem i pracą, a w hotelu odwiedza go tajemniczy uczony. Potem wraca do Warszawy, zdobywa zgodę Izabeli na małżeństwo – i wsiada z nią do pociągu do Krakowa. To dwa bieguny tomu II: nadzieja na inne życie i katastrofa.
— Mianowicie?…
— Znaleziono by metal lżejszy od powietrza […].
Wokulski rzucił się na krześle; przez chwilę obaj milczeli.
— […] podobny materiał, który zmieni postać świata, nie może stać się własnością tak zwanej dzisiejszej ludzkości. Już za wiele nieszczęść mnoży się na ziemi przez nieopatrzne wynalazki.
Interpretacja (1 pkt)
Czym dla Wokulskiego staje się propozycja Geista?
W Paryżu Wokulski staje na rozstaju: wielka nauka (Geist) albo Warszawa i Izabela. Wybiera Izabelę. Po katastrofie w pociągu Geist wraca w jego myślach, a doktor Szuman i Rzecki zastanawiają się w finale, czy Stach nie pojechał właśnie do niego. Metal lżejszy od powietrza to symbol marzenia, które mogłoby „przypiąć ludzkości skrzydła” – bliźniaczy do marzenia Ochockiego.
Pociąg ruszył. Starski usiadł po lewej stronie panny Izabeli i zaczął z nią rozmawiać w połowie po polsku, w połowie po angielsku, coraz częściej wpadając w angielszczynę. […]
Już chciał powstać z siedzenia, kiedy wypadkiem spojrzał w przeciwległą szybę wagonu i zobaczył w niej jak w lustrze słabe odbicie panny Izabeli i Starskiego. […] I w tej chwili, pierwszy raz od czasu jak znał pannę Izabelę, przeleciały mu przez myśl straszne wyrazy: „fałsz!… fałsz!…”
[…]
— Będziesz szaleć za mną, bo nikt nie zdobyłby się na to… Kobiety lubią demonów…
[…]
— Zapytaj tego pana, czy on wpadłby kiedy na myśl, że jego miłosne modlitwy są mniej warte od moich bluźnierstw?…
Wokulski już nie słyszał dalszej rozmowy […]. Gdyby wczoraj powiedziano mu, że będzie niemym świadkiem podobnej rozmowy, nie uwierzyłby […].
Zwróć uwagę na szybę: Wokulski nie patrzy na Izabelę wprost, tylko na jej odbicie w oknie wagonu. Całą powieść patrzył na nią przez własne wyobrażenia – teraz szyba pokazuje mu ją prawdziwą. To jeden z najpiękniejszych symboli w „Lalce”. W Skierniewicach Wokulski wysiada z pociągu i zostaje sam. Nocą kładzie się na torach. Ratuje go dróżnik Wysocki – brat furmana, któremu Wokulski kiedyś pomógł.
Interpretacja (1 pkt)
Co w tej scenie jest dla Wokulskiego najbardziej upokarzające?
Starski trafia w samo serce romantycznej miłości Wokulskiego: uwielbienie i „modlitwy” nazywa nudą, a zuchwałość – siłą. Izabela chwilę wcześniej broni Wokulskiego, ale bez cienia uczucia. Angielski, którego Wokulski nauczył się dla niej, staje się narzędziem jego klęski. To moment, w którym Wokulskiemu naprawdę otwierają się oczy.
Przebieg wydarzeń (2 pkt za bezbłędną kolejność)
Ułóż wydarzenia z obu tomów we właściwej kolejności. Uważaj: tu łatwo o błąd rzeczowy.
- W Zasławiu Izabela słucha legendy o zaczarowanej pannie i kamieniu.
- Wokulski wraca z wojny w Bułgarii z wielkim majątkiem.
- W pociągu Wokulski rozumie angielską rozmowę Izabeli ze Starskim.
- W Paryżu profesor Geist pokazuje Wokulskiemu swoje metale.
- Ruiny zamku w Zasławiu wylatują w powietrze, a wkrótce potem umiera Rzecki.
- Na Powiślu Wokulski daje pracę furmanowi Wysockiemu.
- Pod Skierniewicami dróżnik Wysocki ratuje Wokulskiego leżącego na torach.
- Izabela przyjmuje oświadczyny Wokulskiego.
Zapamiętaj łańcuch przyczyn: dobro wyświadczone na Powiślu wraca pod Skierniewicami – brat furmana ratuje Wokulskiemu życie. Prus buduje powieść jak sieć, w której drobne gesty mają konsekwencje po setkach stron.
Finał
Zasław i „…?…”
Ostatni rozdział „Lalki” ma zamiast tytułu znak zapytania w wielokropkach: „…?…”. Wokulski znika. Ktoś widział, jak kupował dynamit w Dąbrowie, ktoś inny – jak jechał konno w lasach pod Zasławiem. Zanim do tego dojdziemy, wróćmy do Zasławia z czasów letnich wizyt u prezesowej, kiedy Izabela i Wokulski stanęli przy tym samym kamieniu.
— Oto jest kamień […].
[…] Miejscowy kamieniarz Węgiełek opowiada legendę: pod kamieniem, w podziemiach pełnych skarbów, śpi zaczarowana panna ze złotą szpilką wbitą w głowę. Kowal z Zasławia schodzi do niej, przedziera się przez poczwary i zaczyna wyciągać szpilkę…
Aż krew trysnęła… Wtem panna łapie go rękami za surdut i woła z wielkim płaczem: — Czego mi ból robisz, człowieku!…
Kamień z wierszem: za radą prezesowej Zasławskiej na kamieniu wyryto słowa Mickiewicza z wiersza „Do M***”: „Na każdym miejscu i o każdej dobie…”. Po wybuchu kamień leży rozbity na dwadzieścia kawałków.
Interpretacja (1 pkt)
Jak można odczytać legendę o kowalu i zaczarowanej pannie w kontekście całej powieści?
To mise en abyme – opowieść w opowieści, która odbija główną fabułę. Kowal (jak Wokulski, człowiek pracy) przedziera się przez „straszydła”, żeby wyciągnąć szpilkę z głowy śpiącej piękności. Ta zamiast wdzięczności krzyczy z bólu. Izabela, siedząca w czasie opowieści na kamieniu, jest jak panna z legendy: żyje w zaczarowanym śnie swojej sfery. Mogiła i skarby pod zamkiem stają się potem miejscem, gdzie Wokulski prawdopodobnie szuka końca.
Chryste Panie! Ledwieżem poznał górę. Z czterech ścian zamku, co się jeszcze mocno trzymały, została tylko jedna, a trzy zmielone prawie na mąkę. Kamień, cośmy na nim rok temu wycięli wiersze, rozbity na jakie dwadzieścia kawałków […].
[…] W mieszkaniu zmarłego Rzeckiego stają doktor Szuman i Ochocki:
— Przypatrz mu się pan… […] Ostatni to romantyk!… Jak oni się wynoszą… Jak oni się wynoszą…
Ochocki ujął zimną już rękę Rzeckiego i pochylił się, jakby chcąc mu coś szepnąć do ucha. Nagle w bocznej kieszeni zmarłego spostrzegł wysunięty do połowy list Węgiełka i machinalnie przeczytał nakreślone wielkimi literami wyrazy:
Non omnis moriar…
Słowniczek: Non omnis moriar (łac.) – „nie wszystek umrę”, słowa Horacego. Węgiełek, przekonany, że Wokulski ocalał, stawia w ruinach dębowy krzyż i za radą proboszcza chce wyryć na nim ten napis. W ostatniej scenie powieści zdanie zostaje w kieszeni zmarłego Rzeckiego – jak pytanie, co po nas zostaje.
Kompozycja (1 pkt)
Zakończenie „Lalki” jest:
Hipotezy są trzy. Samobójstwo w ruinach (doktor Szuman). Podróż i nowe życie, może u Geista (Rzecki wierzy, że Stach żyje). Wreszcie ślady w samym tekście: w gruzach nie znaleziono ciała, a Węgiełek stawia na ruinach krzyż z napisem „Non omnis moriar”. Na maturze nie rozstrzygaj tego jako pewnika. Napisz, że zakończenie jest otwarte, i pokaż, co z tego wynika.
Tytuł (1 pkt)
Tytuł „Lalka” ma kilka sensów. Które odczytanie NIE ma oparcia w tekście?
Odczytania A, B i C wzajemnie się uzupełniają. Lalka Heluni zostaje kupiona w sklepie Wokulskiego, a baronowa, która straciła córkę, oskarża Stawską o kradzież jej lalki – absurdalny proces pokazuje zdziwaczenie arystokracji. W przenośni lalką jest Izabela, a szerzej całe społeczeństwo, w którym ludzie odgrywają role jak kukiełki. Przezwisko sklepu to wymysł.
Na ekranie
Od Hasa do Netflixa
„Lalka” to jedna z najczęściej ekranizowanych polskich powieści. Przez pół wieku widzowie znali ją głównie z dwóch wersji: filmu Wojciecha Jerzego Hasa (1968) i serialu Ryszarda Bera (1977). Jesień 2026 roku przyniosła coś bez precedensu – dwie nowe, zupełnie niezależne adaptacje w odstępie dwóch tygodni. Serial Netflixa Pawła Maślony zadebiutował 16 września, a film kinowy Macieja Kawalskiego wchodzi do kin 30 września. Obie ekipy kręciły latem 2025 roku, równolegle budując dwie XIX-wieczne Warszawy.
| Film Hasa1968, kino | Serial Bera1977, Telewizja Polska | Serial Maślony16 września 2026, Netflix | Film Kawalskiegood 30 września 2026, kina | |
|---|---|---|---|---|
| Forma | film fabularny | serial, 9 odcinków | serial, 6 odcinków | film, niespełna 2,5 godziny |
| Wokulski | Mariusz Dmochowski | Jerzy Kamas | Tomasz Schuchardt | Marcin Dorociński |
| Izabela | Beata Tyszkiewicz | Małgorzata Braunek | Sandra Drzymalska | Kamila Urzędowska |
| Rzecki | Tadeusz Fijewski | Bronisław Pawlik | Dariusz Chojnacki | Marek Kondrat |
| Podejście | autorska wizja; Powiśle w ekspresjonistycznej, niemal koszmarnej poetyce | wierny, epicki przekład powieści z wieloma wątkami pobocznymi | swobodna reinterpretacja: ironia, groteska, nowe wątki i inne zakończenie | zapowiadany jako klasyczne widowisko kostiumowe z gwiazdorską obsadą |
Serial Netflixa: „Lalka” przepisana na nowo premiera 16.09.2026
Sześcioodcinkowy serial wyreżyserował Paweł Maślona („Kos”), a scenariusz napisał z Pawłem Demirskim i Jagodą Dutkiewicz. Twórcy od początku zapowiadali reinterpretację, a nie wierną ekranizację. Środek ciężkości przesuwa się na Izabelę (Sandra Drzymalska): serialowa Łęcka ma własny plan na życie, chce pisać do „Bluszczu” i spotyka Elizę Orzeszkową (Agnieszka Grochowska) – postać, której u Prusa nie ma. Rzecki (Dariusz Chojnacki) jest mniej pamiętnikarzem, a bardziej przyjacielem i wspólnikiem, i dostaje własny wątek miłosny ze służącą Marianną (Maria Kania). Tomasz Łęcki (Jacek Braciak) to pijak i hazardzista, a Wokulskiemu (Tomasz Schuchardt) grozi utrata płynności finansowej, choć u Prusa jego majątek pozostaje ogromny. Serial dopisuje też śledztwo i rodzinne tajemnice oraz prowadzi bohaterów do innego zakończenia. W zwiastunie zabrzmiało „Creep” Radiohead – celowy anachronizm, który zapowiadał: to nie będzie „kostiumowa laurka”.
Krytycy podzielili się wyraźnie. Jedni chwalili odwagę, groteskę i role drugoplanowe (Piotr Adamczyk jako Krzeszowski, Magdalena Cielecka jako Wąsowska). Inni pytali, ile „Lalki” zostaje w „Lalce”: recenzent portalu historia.org.pl zauważył, że najwięcej z Prusa ocalało tam, gdzie arystokracja gardzi człowiekiem, z którego pieniędzy chętnie korzysta.
Film Kawalskiego: widowisko w kinach w kinach od 30.09.2026
Film wyreżyserował Maciej Kawalski („Niebezpieczni dżentelmeni”), scenariusz napisał z Łukaszem Światowcem, a zdjęcia zrobił Piotr Sobociński jr. Dystrybutor, Kino Świat, zapowiada go jako „najbardziej gwiazdorski film w historii polskiego kina”. Wokulskiego gra Marcin Dorociński, Izabelę – Kamila Urzędowska („Chłopi”), a Rzeckiego – Marek Kondrat, który wraca na wielki ekran po 16 latach. Pana Łęckiego gra Andrzej Seweryn, Wąsowską – Maria Dębska, Starskiego – Mateusz Damięcki, a prezesową Zasławską – Maja Komorowska. W obsadzie są też m.in. Krystyna Janda, Agata Kulesza i Karolina Gruszka. Twórcy zapowiadają klasyczne widowisko kostiumowe, opowiedziane „ze współczesną wrażliwością”. Filmowy sklep Wokulskiego stał jako dekoracja na Krakowskim Przedmieściu, przy pomniku Kopernika, do połowy lutego 2026 roku.
O fotosach: fotosy to oficjalne zdjęcia udostępnione przez producentów do promocji. Dystrybutor filmu nie opisał, kto jest na poszczególnych kadrach, dlatego podpisy mówią o scenach, a nie o aktorach. Po seansie spróbuj sam rozpoznać, które to sceny powieści.
Karta widza: na co patrzeć w kinie i na Netflixie
- Rzecki i jego pamiętnik. Czy film oddaje głos staremu subiektowi, czy robi z niego tylko pomocnika Wokulskiego?
- Powiśle. Czy ekran pokazuje drugą, biedną Warszawę? Jak – realistycznie, naturalistycznie, symbolicznie?
- Scena w pociągu i odbicie w szybie. Czy reżyser zachował ten symbol?
- Izabela. Lalka czy kobieta z własną wolą? Kogo widz ma rozumieć, a kogo oceniać?
- Zakończenie. Otwarte jak u Prusa czy rozstrzygnięte? Co zyskuje, a co traci opowieść?
Piszesz ty: czytanie kadru, 40–70 słów
Wybierz jeden fotos z serialu i jeden z filmu. Porównaj je: kompozycję, światło, kostium. Co każdy z nich mówi o tym, jak twórcy widzą świat „Lalki”?
Słów: 0
Na co patrzeć
- Kto jest ostry, a kto rozmyty? Kto stoi w centrum kadru, a kto na marginesie?
- Światło: ciepłe i nostalgiczne czy chłodne i ostre?
- Kostium: wierna rekonstrukcja epoki czy stylizacja „na dziś”?
Przykład (film Kawalskiego)
Na szerokim kadrze z filmu Kawalskiego kobieta w jasnej, koronkowej sukni stoi na pierwszym planie i jest ostra, a mężczyzna za nią rozmywa się w tle. Ciepłe, zachodzące światło i staranny kostium budują nastrój nostalgii i piękna epoki. Kompozycja mówi o dystansie: stoją blisko, ale nie patrzą na siebie – jak Izabela i Wokulski, którzy nigdy naprawdę się nie spotykają.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (5 pkt)
Sprawdź, co wiesz o ekranizacjach. Zdecyduj przy każdym zdaniu.
Która to „Lalka”? (8 pkt)
Przypisz każdą informację do właściwej adaptacji. Pomoże ci tabela powyżej.
Pojęcia filmowe (1 pkt)
Serial, który zmienia charaktery bohaterów, dopisuje nowe wątki i inne zakończenie, a mimo to zachowuje tytuł i główne postacie, to przede wszystkim:
Ekranizacja w wąskim sensie stara się oddać fabułę i sens dzieła (bliżej tego jest serial Bera). Adaptacja swobodna, czyli reinterpretacja, traktuje dzieło jak materiał: przestawia akcenty, dopisuje, uwspółcześnia. Obie formy są uprawnione. Na maturze liczy się to, czy potrafisz nazwać, co twórcy zmienili i po co.
Interpretacja (1 pkt)
Jaką funkcję ma w kostiumowej adaptacji celowy anachronizm, np. współczesna muzyka w XIX-wiecznej scenerii?
Anachronizm świadomy to zabieg artystyczny, a nie pomyłka. Podobnie działa muzyka pop w „Marii Antoninie” Sofii Coppoli albo w serialu „Bridgertonowie”. Kostium mówi „wtedy”, muzyka mówi „teraz” – a widz ma zobaczyć, że problem Wokulskiego (pieniądze, które nie dają przynależności) nie zestarzał się.
Zadanie o adaptacji: porównanie postaci (0–2 pkt)
Porównaj Rzeckiego z powieści z Rzeckim z serialu Netflixa (według opisu powyżej albo własnego seansu). Co ta postać zyskuje na ekranie, a co traci? Sformułuj wniosek.
Słów: 0
Kryteria
- 1 pkt: trafne porównanie – co najmniej jedna zmiana nazwana i odniesiona do powieści.
- 1 pkt: wniosek o sensie tej zmiany (co zyskuje serial, co gubi z Prusa).
Przykładowa odpowiedź
U Prusa Rzecki jest samotnym pamiętnikarzem: jego pamiętnik to drugi głos powieści, pełen wspomnień o Wiośnie Ludów, złudzeń politycznych i czułości dla Stacha. Dzięki niemu teraźniejszość Wokulskiego staje się częścią historii kolejnych pokoleń idealistów. W serialu Netflixa Rzecki jest przede wszystkim przyjacielem i wspólnikiem Wokulskiego oraz przeżywa romans z Marianną. Zyskuje ciepło i własne szczęście, którego powieść mu odmawia. Traci jednak to, co czyniło go wyjątkowym – pamięć i osobny sposób widzenia świata. Wniosek: serial robi z Rzeckiego postać bardziej sympatyczną, ale mniej potrzebną do zrozumienia całości.
Ile punktów sobie dajesz?
Nawiązania: „Lalka” wychodzi z książki
Mało która powieść tak mocno wrosła w miasto. Bohaterowie Prusa mają w Warszawie tablice jak prawdziwi mieszkańcy, a po trasach Wokulskiego i Rzeckiego chodzi się z przewodnikiem. W 2010 roku na dworcu w Skierniewicach, gdzie Wokulski wysiadł z pociągu po rozmowie Izabeli ze Starskim, stanął jego pomnik (autor: Robert Sobociński). A jesienią 2026 roku „Lalka” zawładnęła billboardami: we Wrocławiu, gdzie kręcono część zdjęć, na placu Jana Pawła II namalowano tymczasowy mural z twarzami Wokulskiego i Łęckiej.
Ciekawostka: prawda czy fałsz? (3 pkt)
Zdecyduj przy każdym zdaniu.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Czy adaptacja ma prawo zmienić zakończenie powieści? Napisz akapit, w którym odwołasz się do „Lalki” Prusa i jej nowej adaptacji (serialu Netflixa albo filmu Kawalskiego).
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Zaczynasz od argumentu, nie od streszczenia serialu.
- Nazywasz konkretną zmianę i porównujesz ją z powieścią.
- Pokazujesz, co zmiana robi z sensem całości (nie tylko: „podobało mi się / nie podobało”).
- Używasz pojęć: ekranizacja, adaptacja swobodna, reinterpretacja, anachronizm.
- Nie mylisz faktów z powieści – zakończenie Prusa jest otwarte, Wokulski nie żeni się z Izabelą.
Przykład
Adaptacja ma prawo zmienić zakończenie, ale płaci za to cenę, którą warto nazwać. Prus zostawia czytelnika z pytaniem: „…?…” – Wokulski znika, ruiny zamku w Zasławiu wylatują w powietrze, a nad zwłokami Rzeckiego pada zdanie „Ostatni to romantyk!”. Ta niepewność jest sensem powieści. Pokolenie idealistów odchodzi, a nikt nie wie, czy jego marzenia przetrwają. Serial Netflixa prowadzi bohaterów w inną stronę i daje im szansę, której Prus im odmówił. Dzięki temu opowieść mówi do współczesnego widza o przełamywaniu klasowych podziałów. Traci jednak gorycz bilansu epoki. Zmiana zakończenia nie jest więc zdradą, lecz nową interpretacją – pod warunkiem, że widz zna pierwowzór i widzi, o co twórcy się z nim spierają.
Warsztat
Piszesz ty
„Lalka” to lektura, która pasuje do niemal każdego tematu: miłość, pieniądz, praca, miasto, marzenia, pamięć, samotność. W wypracowaniu na poziomie podstawowym (co najmniej 300 wyrazów) odwołujesz się do lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego oraz wykorzystujesz dwa konteksty. Co najmniej jedno zdanie o lekturze musi być analityczne, a nie tylko informacyjne. Samo streszczenie nie jest argumentem.
Zdanie analityczne czy informacyjne? (6 pkt)
Zdanie informacyjne podaje fakt. Zdanie analityczne coś z tego faktu wyprowadza: interpretuje, ocenia, łączy z problemem. Oceń każde zdanie.
Piszesz ty: akapit argumentacyjny, 100–160 słów
Temat: Konfrontacja marzeń z rzeczywistością. Napisz jeden akapit z rozwinięcia wypracowania, oparty na „Lalce”.
Słów: 0
Sprawdź swój akapit
- Pierwsze zdanie to argument (myśl), a nie informacja o lekturze.
- Jest co najmniej jedno zdanie analityczne o „Lalce”.
- Nie streszczasz – przywołujesz tylko te zdarzenia, które dowodzą argumentu.
- Jest kontekst, który coś pogłębia (historyczny, filozoficzny, filmowy), a nie tylko data czy nazwisko.
- Ostatnie zdanie wraca do tematu i domyka myśl.
- Cytat w cudzysłowie musi być dokładny – błędny cytat to błąd rzeczowy.
Przykład
Marzenie, które nie liczy się z rzeczywistością, może zniszczyć nawet człowieka czynu. Wokulski potrafi zdobyć majątek, wykształcenie i szacunek kupców, a jednak przegrywa, bo buduje swoje życie wokół wyobrażenia o Izabeli. Już na Powiślu przeczuwa prawdę – „ona i ja to dwa różne gatunki istot, naprawdę jak motyl i robak” – ale nie chce jej przyjąć. Konfrontacja następuje w pociągu: Wokulski widzi Izabelę w odbiciu szyby i słyszy, że jego „miłosne modlitwy” są dla niej nudne. Klęska jego marzenia jest zarazem klęską pokolenia, które – jak mówi Szuman – łączyło romantyka i pozytywistę. Podobny los spotyka Rzeckiego, który do śmierci czeka na Napoleonidów. Prus pokazuje, że marzenia nadają życiu kierunek, ale gdy przesłaniają rzeczywistość, prowadzą do ruiny – dosłownie, jak ruiny zamku w Zasławiu.
Na maturze ustnej (pytania jawne na lata 2026–2028)
Do „Lalki” CKE przygotowała aż sześć zagadnień – więcej niż do większości lektur: Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania?, Praca jako pasja człowieka, Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie?, Konfrontacja marzeń z rzeczywistością, Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? oraz Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? Przy każdym uwzględniasz też wybrany kontekst. Nowe adaptacje filmowe to świetny kontekst kulturowy – pod warunkiem, że pokażesz, co z nich wynika dla rozumienia powieści.
Zadanie maturalne: plan wypowiedzi ustnej
Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Wybierz tezę, dwa argumenty i kontekst – dostaniesz szkielet pięciominutowej wypowiedzi.
1. Teza
2. Dwa argumenty z lektury
3. Kontekst
Jeśli zdajesz na poziomie rozszerzonym
Na rozszerzeniu piszesz co najmniej 400 wyrazów i odwołujesz się do trzech utworów literackich (w tym lektury obowiązkowej) oraz jednego kontekstu. „Lalka” świetnie pracuje w tematach o idealizmie i jego kryzysie, o mieście w literaturze albo o kompozycji powieści realistycznej. Naturalne zestawienia to „Ziemia obiecana” Reymonta (miasto i pieniądz), „Przedwiośnie” Żeromskiego (idealizm kolejnego pokolenia) oraz „Pani Bovary” Flauberta (marzenie wyczytane z książek). Kontekst filmowy – porównanie wiernej ekranizacji z reinterpretacją – pokaże, że rozumiesz, jak zmienia się odbiór klasyki.
Twój wynik
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
Czytaj, oglądaj, sprawdzaj
Fragmenty w tej lekcji to tylko wejście w powieść. Przeczytaj całość – oba tomy – a potem obejrzyj przynajmniej jedną adaptację z kartą widza w ręku i wróć do zadań.
- Wolne Lektury: Bolesław Prus, „Lalka”, tom IPełny tekst z przypisami i motywami; do czytania online i pobrania.
- Wolne Lektury: Bolesław Prus, „Lalka”, tom IIDruga część powieści, z zakończeniem „…?…”.
- Netflix: zapowiedź serialu „Lalka” Pawła MaślonyOficjalny opis serialu, obsada i twórcy.
- Kino Świat: „Lalka” Macieja KawalskiegoStrona filmu kinowego: opis, obsada, zwiastun, premiera 30 września 2026.
- Historia.org.pl: „Lalka Netflixa – recenzja. Co zostało z powieści Prusa?”Krytyczne porównanie serialu z powieścią – dobre źródło do zadania o adaptacji.
- „Rzeczpospolita”: „Lalka” Netfliksa zaskakujeRecenzja entuzjastyczna – przeczytaj ją obok poprzedniej i porównaj argumenty.
- Filmoteka Narodowa: „Lalka” Wojciecha Jerzego Hasa (1968)Pełna obsada, streszczenie filmu i fragmenty dawnych recenzji.
- Warszawy historia ukryta: tablice Wokulskiego i RzeckiegoSkąd na Krakowskim Przedmieściu wzięły się tablice ku czci bohaterów fikcyjnych.
- Wydawnictwo GREG: repetytorium maturalne z języka polskiegoOpracowania i powtórki do lektur obowiązkowych.
- CKE: Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego, poziom podstawowyLista lektur, opis testu historycznoliterackiego, zasady oceniania wypracowania i matury ustnej. Jest też informator dla poziomu rozszerzonego.