Część 1
Test Język polski w użyciu
Przeczytaj uważnie teksty, a następnie wykonaj zadania umieszczone pod nimi. Odpowiadaj tylko na podstawie tekstów i tylko własnymi słowami – chyba że w zadaniu polecono inaczej. Udzielaj tylu odpowiedzi, o ile Cię poproszono.
Tekst 1.
Błękitna kropka1
Nasi dalecy przodkowie, gdy obserwowali „gwiazdy”, zauważyli, że pięć z nich zachowuje się odmiennie niż pozostałe. W odróżnieniu od tak zwanych gwiazd stałych, wschodzących i zachodzących w niewzruszonym porządku, ruch tamtej piątki był dziwnie skomplikowany. Z upływem miesięcy „gwiazdy” wędrowały powoli wśród innych, niekiedy nawet zataczały pętle. Dzisiaj te ciała nazywamy planetami, od greckiego słowa planetes, które oznacza „wędrujący”. Wyobrażam sobie, że naszym przodkom taka cecha musiała się wydać bardzo bliska.
Dziś wiemy, że planety są nie gwiazdami, lecz ciałami niebieskimi, które – tak jak Ziemia – krążą wokół Słońca, utrzymywane siłą jego grawitacji.
Stany Zjednoczone i nieistniejący już Związek Radziecki dokonały czegoś zadziwiającego: badały z bliska owe świetlne plamki – od Merkurego do Saturna – które wprawiały naszych przodków w podziw i skłaniały do uprawiania nauki. Od pierwszych pomyślnych wypraw w kosmos statki kosmiczne z Ziemi przelatywały, okrążały lub lądowały na ponad siedemdziesięciu ciałach niebieskich. Rozpoczęliśmy wędrówkę pośród „wędrowców”. Znaleźliśmy rozległe wulkaniczne wzniesienia, przy których najwyższe góry na Ziemi wydają się karłami.
Odkryliśmy cuda, o jakich naszym przodkom nawet się nie śniło, gdy zastanawiali się oni nad naturą światełek błądzących po nocnym niebie. Badamy początki naszej planety i początki nas samych. Dzięki temu, że odkryliśmy inne możliwości, to znaczy zmierzyliśmy się z odmiennymi losami globów mniej lub bardziej podobnych do naszego, zaczęliśmy lepiej rozumieć Ziemię. Każdy z tych światów jest na swój sposób piękny i pouczający. Niemniej, o ile nam wiadomo, są one zarazem, wszystkie bez wyjątku, puste i jałowe. Nigdzie nie czeka na nas „lepsze miejsce”, przynajmniej na razie.
Obecnie przekroczyliśmy nieznacznie granice Układu Słonecznego, wysłaliśmy cztery statki kosmiczne ku gwiazdom. Neptun znajduje się milion razy dalej od Ziemi niż Nowy Jork od brzegów Bugu. W tych odległych światach, do których dotarliśmy, nie czekają jednak na nas dalecy krewni; nie ma tam ani istot ludzkich, ani – jak wiele na to wskazuje – śladów życia. Nie dysponujemy żadnymi listami od emigrantów, które mogłyby nam dopomóc w poznaniu nowych światów, a jedynie cieszymy się cyfrowymi danymi, przesłanymi nam z szybkością światła przez naszych precyzyjnych, automatycznych emisariuszy2. Z tych informacji wynika, że te światy znacznie różnią się od naszego. Mimo to nadal poszukujemy ich mieszkańców – taka już nasza natura. Życie szuka innego życia.
Nikogo na Ziemi, nawet najbogatszych ludzi, nie stać na razie na taką podróż. Nie możemy po prostu spakować się i wyruszyć na Marsa lub na Tytana. Nie widać też żadnych krótkoterminowych zysków, które mogłyby stanowić motywację dla prywatnych przedsiębiorców. Jeśli ludzie kiedykolwiek wyruszą ku tym światom, to dlatego, że jakieś państwo lub grupa państw uzna to za korzystne dla siebie lub dla całego rodzaju ludzkiego. W chwili obecnej istnieje wiele innych, pilnych spraw do załatwienia za pieniądze, które wydano by na wysyłanie ludzi w kosmos.
Na podstawie: Carl Sagan, Błękitna kropka. Człowiek i jego przyszłość w kosmosie, tłum. Marek Krośniak, Poznań 2018.
1 Tekst dotyczy stanu wiedzy o kosmosie z 1994 r. Tytuł stanowi nawiązanie do zdjęcia Ziemi wykonanego przez sondę kosmiczną w 1990 r. Na tym zdjęciu Ziemia wygląda jak błękitna kropka.
2 Emisariusz – wysłannik.
Tekst 2.
Ziemia 2.0 – poszukiwania nadal trwają
Czy ludzie mogą żyć na innej planecie niż Ziemia? W NASA1 od kilkudziesięciu lat trwają intensywne badania, mające na celu coraz głębszą eksplorację kosmosu i znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy na jakiejkolwiek innej planecie mogły w przeszłości bądź mogą w przyszłości istnieć warunki dla przetrwania roślin i ludzi. O planach kolonizacji Marsa słyszeliśmy już niejeden raz. Teraz naukowcy idą o krok dalej. Czy możliwe jest, aby ludzie zamieszkali kiedykolwiek planetę Wenus? Ich nowe ustalenia nie wykluczają tego! Jest jednak kilka „ale”.
Planetą najlepiej zbadaną przez człowieka jest oczywiście Mars, a o planach jego kolonizacji poważnie wypowiadali się wybitni naukowcy, np. Stephen Hawking. Badania potwierdzają istnienie na Marsie wody oraz prawdopodobnie innych substancji chemicznych niezbędnych do życia. W dalekiej przeszłości powierzchnię Marsa miał pokrywać ocean. Doba trwa tam niemal tyle samo, ile doba na Ziemi. Przeszkody dla pojawienia się tam ludzi to m.in. niebezpieczne promieniowanie kosmiczne oraz zbyt niskie temperatury dochodzące do nawet −140 stopni Celsjusza. Jednak naukowcy nieustępliwie badają możliwość zasiedlenia Marsa. Ale to nie jest jedyna opcja na przyszłość.
Jak twierdzą naukowcy, przyjazną planetą dla człowieka może być też Wenus, która jest drugą pod względem odległości od Słońca planetą Układu Słonecznego. Pod wieloma względami jest podobna do Ziemi, czasem jest nawet nazywana jej siostrzaną planetą. Ma podobną masę oraz rozmiar zbliżony do Ziemi. Jest też pokryta podobną skalistą strukturą. Tu podobieństwa się jednak kończą. Na powierzchni Wenus panuje piekielnie wysoka temperatura: 462 stopnie Celsjusza, a ciśnienie jest prawie sto razy wyższe od tego na Ziemi, czyli mniej więcej takie, jak kilometr pod powierzchnią oceanu. Jak więc mielibyśmy zasiedlić Wenus w takich warunkach? Planetę pokrywa gruba warstwa chmur i to właśnie w nich, około 50 km nad powierzchnią Wenus, naukowcy dopatrzyli się podobnych warunków jak na Ziemi. Zarówno temperatura, jak i ciśnienie są tam zbliżone do ziemskich. Naukowcy uważają, że można by stworzyć specjalną skorupę, która oddzieliłaby chmury od piekielnie gorącej powierzchni Wenus. Wtedy ludzie mogliby nawet wyjść z kapsuły kosmicznej. Oczywiście, potrzebowaliby specjalnych aparatów do oddychania, ponieważ planetę pokrywa w głównej mierze nie tlen, ale dwutlenek węgla.
Według naukowców, możliwa byłaby też kolonizacja Księżyca. Ogromnym plusem jest jego odległość od Ziemi, co pozwoliłoby na szybkie i stosunkowo tanie przeloty ludzi oraz dostawy paliwa. Są również przeszkody. Dzień na Księżycu trwa dwa ziemskie tygodnie, podobnie – noc, a wówczas nie można korzystać z energii słonecznej.
Badania przeprowadzone w latach 2015–2016 na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dowiodły, że człowiek nie może na razie na stałe mieszkać w kosmosie. W tym eksperymencie wzięli udział dwaj bracia Scottowie – pierwszy poleciał w kosmos, a drugi został na Ziemi, by można było porównywać ich stan zdrowia. To doświadczenie dowiodło, że przeszkodą do zamieszkania w kosmosie jest m.in. za bardzo pomniejszające się serce – po blisko roku trwania eksperymentu zmalało u pierwszego z braci o 27 procent, pomimo intensywnych ćwiczeń fizycznych.
Jedno jest pewne: przy obecnym stanie wiedzy, a przede wszystkim przez warunki w kosmosie niesprzyjające ludziom, z planami kolonizacji planet musimy na razie „zejść na Ziemię”. Nauka robi jednak wszystko, aby pozwolić nam na przezwyciężenie fizycznych niedoskonałości i „odblokować” możliwość życia poza Ziemią. Od tego zależy w końcu przyszłość ludzkości.
Na podstawie: Marta Trepczyńska, Ziemia 2.0 – poszukiwania nadal trwają, www.komputerswiat.pl
1 NASA (ang. National Aeronautics and Space Administration) – instytucja rządowa Stanów Zjednoczonych odpowiedzialna za planowanie, koordynację, realizację i finansowanie programu badań kosmicznych oraz rozwoju astronautyki i lotnictwa cywilnego.
Część 1
Zadania 1–5
Wróć do tekstów powyżej, kiedy tylko potrzebujesz.
Zadanie 1. (0–1)
Na podstawie tekstu Carla Sagana wyjaśnij sens zdania: Rozpoczęliśmy wędrówkę pośród „wędrowców”.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie sensu zdania na podstawie tekstu 1.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Nazwa „planeta” pochodzi od greckiego słowa „wędrujący”. Dlatego też podróże kosmiczne pomiędzy planetami zostały nazwane wędrówką pomiędzy wędrowcami.
- Autor tekstu zauważa, że w naturze człowieka jest wędrowanie i poznawanie nowych miejsc, również kosmosu. Wędrowcami są także planety, które podlegają nieustannemu ruchowi. To zdanie oznacza zatem rozpoczęcie przez człowieka lotów kosmicznych.
Zadanie 2. (0–2)
Rozstrzygnij, czy w tekście Carla Sagana i w tekście Marty Trepczyńskiej jest mowa o takiej samej przyczynie zainteresowania kosmosem. W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do obu tekstów.
Zasady oceniania
- 2 pkt – rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zawierającym odwołanie do obu tekstów.
- 1 pkt – rozstrzygnięcie ORAZ podanie przyczyny zainteresowania kosmosem na podstawie jednego tekstu.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Uwaga.
Jeżeli w rozwiązaniu zadania wskazano taką samą przyczynę zainteresowania kosmosem (rozstrzygnięcie: tak), jednak odwołanie do któregokolwiek z tekstów jest niezgodne z tym rozstrzygnięciem, to za odpowiedź przyznaje się 0 pkt.
Przykładowe odpowiedzi ocenione na 2 pkt
- Nie. W tekście Carla Sagana motywacją główną do odkrywania kosmosu jest ciekawość, ale także szukanie jakichkolwiek znaków życia na planetach, natomiast w tekście Marty Trepczyńskiej głównym impulsem do odkrywania kosmosu jest znalezienie warunków do życia na innych planetach.
- Tak, w obu tekstach jest mowa o potrzebie zdobycia wiedzy o warunkach panujących w kosmosie.
Zadanie 3. (0–2)
Wyjaśnij, dlaczego zgodnie z tekstem Carla Sagana nie możemy po prostu spakować się i wyruszyć na Marsa. Czy o takim samym ograniczeniu w eksplorowaniu kosmosu jest mowa w tekście Marty Trepczyńskiej? Uzasadnij odpowiedź.
Zasady oceniania
- 2 pkt – poprawne wyjaśnienie zgodne z tekstem 1. ORAZ rozstrzygnięcie i trafne uzasadnienie w odniesieniu do tekstu 2.
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie zgodne z tekstem 1.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź oceniona na 2 pkt
Według Carla Sagana nie możemy podróżować w kosmos, ponieważ ograniczają nas koszty. Trepczyńska nie mówi o takim samym ograniczeniu, bo wskazuje, że przeszkodą są warunki panujące w kosmosie.
Zadanie 4. (0–1)
Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do tekstu Carla Sagana albo do tekstu Marty Trepczyńskiej. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawna odpowiedź.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
PF
Zadanie 5. (0–4)
Na podstawie obu tekstów napisz notatkę syntetyzującą na temat: odkrywanie kosmosu jako potrzeba człowieka. Twoja wypowiedź powinna liczyć 60–90 wyrazów.
Uwaga: w ocenie wypowiedzi będzie brana pod uwagę poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
Wyrazów: 0 (wymagane 60–90)
Zasady oceniania notatki syntetyzującej
Za notatkę syntetyzującą można uzyskać 4 punkty, w tym 3 punkty za treść i 1 punkt za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną.
Treść
| 3 pkt | 2 pkt | 1 pkt | 0 pkt | |
|---|---|---|---|---|
| notatka spełnia kryteria A, B i C określone dla 3 pkt, ALE nie została zachowana dozwolona liczba wyrazów | notatka spełnia kryteria A, B i C określone dla 2 pkt, ALE nie została zachowana dozwolona liczba wyrazów | notatka spełnia kryteria A i C określone dla 1 pkt, ALE nie została zachowana dozwolona liczba wyrazów | ||
| ALBO | ALBO | ALBO | ||
| A. przedstawienie stanowiska każdego autora | notatka przedstawia – oparte na kluczowych dla tematu informacjach – stanowisko każdego autora względem zagadnienia określonego w temacie notatki, odtworzone na podstawie informacji zawartych w tekście, na odpowiednim poziomie uogólnienia | notatka przedstawia – oparte na kluczowych dla tematu informacjach – stanowisko każdego autora względem zagadnienia określonego w temacie notatki, odtworzone na podstawie informacji zawartych w tekście, ale poziom uogólnienia jest zaburzony | notatka przedstawia stanowisko każdego autora względem zagadnienia określonego w temacie notatki, odtworzone na podstawie informacji zawartych w tekście ALBO notatka przedstawia niepełne stanowisko każdego autora względem zagadnienia określonego w temacie notatki, odtworzone na podstawie informacji zawartych w tekście | notatka nie spełnia żadnego z kryteriów określonego dla 1 pkt |
| B. zestawienie stanowisk obu autorów | w notatce zestawiono stanowiska obu autorów; poprawnie wskazano np. punkty wspólne/ rozbieżne albo różnorodność aspektów zagadnienia określonego w temacie notatki ujętych w tekstach obu autorów | w notatce zestawiono stanowiska obu autorów; poprawnie wskazano np. punkty wspólne/ rozbieżne albo różnorodność aspektów zagadnienia określonego w temacie notatki ujętych w tekstach obu autorów | stanowisk obu autorów nie zestawiono albo zestawiono je niepoprawnie; nie wskazano np. punktów wspólnych/ rozbieżnych albo różnych aspektów zagadnienia określonego w temacie notatki ujętych w tekstach obu autorów | |
| C. spójność | notatka stanowi logiczną i zorganizowaną całość | notatka stanowi logiczną i zorganizowaną całość ALBO w notatce występują usterki w spójności | notatka stanowi logiczną i zorganizowaną całość ALBO w notatce występują usterki w spójności | |
| D. długość notatki | 60–90 wyrazów | 60–90 wyrazów | 60–90 wyrazów |
Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna
- 1 pkt – poprawny zapis, dopuszczalne dwa błędy (językowe, ortograficzne lub interpunkcyjne).
- 0 pkt – trzy i więcej błędów (językowych, ortograficznych lub interpunkcyjnych).
Uwaga.
Jeżeli w kryterium Treść przyznano 0 pkt, wówczas nie przyznaje się punktów w kryterium Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
Informacja o zasadach oceniania notatki syntetyzującej napisanej przez zdających ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (z dysleksją, dysortografią, dysgrafią)
Treść (0–3)
Egzaminator ocenia treść notatki syntetyzującej zgodnie z tabelą zamieszczoną na s. 7–8 tego dokumentu.
Poprawność językowa (0–1)
1 pkt – zapis poprawny językowo, dopuszczalne trzy błędy językowe.
0 pkt – cztery i więcej błędów językowych.
Uwaga.
Oceniając notatkę syntetyzującą zdającego, u którego stwierdzono specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksję lub dysortografię albo dysgrafię), egzaminator nie ocenia ani poprawności ortograficznej, ani interpunkcyjnej.
Wskazówki dotyczące realizacji tematu notatki
1) Stanowiska autorów tekstów,
a) Stanowisko autora 1. tekstu, np.
Potrzeba odkrywania kosmosu wynika z naturalnej ciekawości człowieka.
b) Stanowisko autorki 2. tekstu, np.
Potrzeba odkrywania kosmosu wynika z konieczności znalezienia planety nadającej się do zamieszkania przez ludzi.
2) Zestawienie stanowisk, np.
a) punkty wspólne, np.:
- ciekawość jako motywacja do odkrywania kosmosu
- chęć zbadania warunków w kosmosie
- istnienie ograniczeń w odkrywaniu kosmosu
b) punkty rozbieżne, np.:
- tekst 1.: potrzeba odkrywania kosmosu wynika z natury człowieka; tekst 2: potrzeba odkrywania kosmosu wynika z konieczności zapewnienia ludzkości przetrwania
- tekst 1.: ludzie badają kosmos w celu znalezienia w nim śladów innego życia; tekst 2.: ludzie badają kosmos w celu znalezienia rozwiązań umożliwiających człowiekowi życie w niesprzyjających warunkach
- tekst 1.: ograniczenia finansowe dotyczące wysyłania ludzi w kosmos; tekst 2.: niesprzyjające warunki do życia / ograniczenia fizyczne człowieka.
Uwagi.
- Kompozycja notatki jest dowolna, np. zdający może zacząć od zestawienia stanowisk autorów tekstów albo od przedstawienia stanowiska każdego z nich.
- Nie są błędami językowymi powtórzenia w notatce syntetyzującej terminów naukowych, np. kosmos, planety, wszechświat.
Przykładowe odpowiedzi ocenione na 3 punkty za treść
- W obu tekstach wyrażono przekonanie, że odkrywanie kosmosu jest ważną potrzebą człowieka związaną z poszukiwaniem wiedzy o warunkach w nim panujących. Carl Sagan sądzi, że ta potrzeba wynika z naturalnej ciekawości ludzkiej. Według niego wiedza o kosmosie pomaga człowiekowi lepiej zrozumieć Ziemię. Natomiast Trepczyńska akcentuje konieczność poszukiwania planety, na której rodzaj ludzki byłby w stanie przeżyć. Zauważa, że dotychczasowe badania kosmosu nie potwierdzają istnienia innych miejsc gwarantujących ludzkości przyszłość, jednak wciąż trwają badania nad możliwością egzystencji człowieka w niesprzyjających warunkach. [80 wyrazów]
- Oba teksty dotyczą eksploracji kosmosu i zagadnienia, dlaczego ludzkość się tym zajmuje. Sagan w swoim tekście wyraża pogląd, że ludzie odkrywają wszechświat z wrodzonej ciekawości i chęci poszukiwania życia poza Ziemią. Zwraca jednak uwagę na to, że koszt wypraw kosmicznych jest istotnym ograniczeniem. Autorka drugiego tekstu koncentruje się na zagadnieniu kolonizacji planet istotnym dla przetrwania ludzkości. Według niej realizację tego celu ograniczają warunki panujące na innych planetach. [67 wyrazów]
Twoja ocena
Treść (0–3)
Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna (0–1)
Część 2
Test historycznoliteracki
Wykonaj zadania. Odpowiadaj tylko własnymi słowami – chyba że w zadaniu polecono inaczej. Udzielaj tylu odpowiedzi, o ile Cię poproszono.
Zadanie 6. (0–1)
Do których postaci mitologicznych nawiązują przytoczone fragmenty wierszy? Każdemu z fragmentów wierszy A–B przyporządkuj po jednej postaci mitologicznej wybranej spośród 1–4. Wpisz numer wybranej postaci mitologicznej w odpowiednie miejsce w tabeli.
Postać mitologiczna
1. Herakles
2. Charon
3. Syzyf
4. Ikar
Lwia skóra nagie barki mu pokrywa,
Lecz wobec pana swojego nieśmiały,
Łańcuchów swoich sam kuje ogniwa
Adam Asnyk
trochę wosku piór i pogarda dla praw grawitacji
nie mogą utrzymać ciała na wysokości wielu stóp
Zbigniew Herbert
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne uzupełnienie obu wierszy tabeli.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
A1, B4
Zadanie 7.
Przeczytaj poniższe fragmenty utworów literackich.
Tekst 1.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
MORS DICIT1:
[…]
Ale gdy przyjdzie dzień sądny,
Gdzie się nie skryje żadny,
Uźrzą2 mądrzy tego świata,
Iż dobra boska odpłata;
Chowali tu żywot swoj ciasno3,
Alić jich sirca nad słońce jasno4;
Jidą5 w niebieskie radości,
A nie w piekielne żałości.
Co nam pomogło odzienie6
Albo obłudne jimienie7,
Cośmy się w niem kochali,
A swe dusze za nie dali?
Przeminęło jak obłoki,
A my jidzim przez otwłoki8.
1 Mors dicit (łac.) – Śmierć mówi.
2 Uźrzą – ujrzą.
3 Chowali tu żywot swoj ciasno – prowadzili tu (tj. na ziemi) surowy tryb życia.
4 Alić jich sirca nad słońce jasno – i oto ich serca są jaśniejsze od słońca.
5 Jidą – idą.
6 Odzienie – tu: drogocenne ubranie.
7 Obłudne jimienie – zwodnicze dobra materialne.
8 A my jidzim przez otwłoki – a my odejdziemy bez zwłoki.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] […] poezja polska świecka, oprac. Stefan Vrtel-Wierczyński, Wrocław 1952.
Tekst 2.
Wiosna
Spieszmy się, spieszmy, niż nas czas nadgoni
I śmierć, której się dobra myśl nie schroni:
Ta niedyskretka tejże pchnięciem nogi
Otwiera chaty i królewskie progi.
Żyj w skok1, bo-ć zamknął do niezmiernej wrota
Nadzieje2 krótki kres dany żywota3;
Zarwij4, co możesz, dobrych dni pod miarą5,
Wnet będziesz bajką, nieboszczykiem, marą6.
1 W skok – szybko.
2 Do niezmiernej […] nadzieje – do długotrwałej nadziei.
3 Krótki kres dany żywota – szybki koniec życia.
4 Zarwij – urwij, tj. skorzystaj.
5 Pod miarą – z tych, które ci wymierzono.
6 Mara – widzenie senne; duch zmarłego.
Jan Andrzej Morsztyn, Wiosna, [w:] tegoż, Utwory zebrane, Warszawa 1971.
Zadanie 7.1. (0–1)
Wyjaśnij, czym się różni postawa życiowa zalecana w przytoczonym fragmencie Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią od postawy życiowej zalecanej w przytoczonym fragmencie wiersza Wiosna Jana Andrzeja Morsztyna. W odpowiedzi odwołaj się do każdego z tekstów.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie różnicy między postawą życiową zalecaną w tekście 1. a postawą życiową zalecaną w tekście 2.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Uwaga.
W uzasadnieniu zdający musi odnieść się do postawy życiowej.
Przykładowe odpowiedzi
- Postawa we fragmencie Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią to niezwracanie uwagi na dobra doczesne, ponieważ i tak przeminą, natomiast Jan Andrzej Morsztyn w wierszu Wiosna napisał, aby czerpać z życia pełnymi garściami, dopóki jest na to czas.
- Wiersz Wiosna nawołuje do cieszenia się życiem, dopóki je mamy, do korzystania z dóbr ziemskich. W Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią natomiast zaleca się żyć skromnie, aby zapewnić sobie życie w raju.
Zadanie 7.2. (0–1)
Podaj nazwę epoki, w której powstała Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, a następnie wykaż zgodność postawy zalecanej w przytoczonym fragmencie tego utworu ze światopoglądem rozpoznanej epoki.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne podanie nazwy epoki oraz trafne wykazanie zgodności postawy zalecanej w tekście 1. ze światopoglądem tej epoki.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Uwagi.
- Motyw tańca śmierci nie jest postawą.
- Nie uznaje się dowodzenia opartego wyłącznie na odniesieniu do sztuki umierania.
Rozwiązanie
Nazwa epoki: średniowiecze
Przykładowe odpowiedzi
Zgodność postawy ze światopoglądem epoki, np.:
- Postawa zalecana w utworze jest zgodna ze światopoglądem średniowiecza, ponieważ podstawą światopoglądu tej epoki było przekonanie, że człowiek powinien pamiętać o czekającej go śmierci.
- Średniowiecze zakładało całkowite oddanie się Bogu. Popularna była asceza polegająca na wyrzeczeniu się wszelkich dóbr i wygód życia, aby oddać się modlitwie i pielęgnować miłość do Boga. Taka postawa zaprezentowana jest w wypowiedzi Śmierci. Mówi ona o prowadzeniu surowego trybu życia, aby dostąpić zbawienia.
Zadanie 8.
Przeczytaj poniższy fragment utworu literackiego.
Pieśń 14 (Księgi wtóre)
Wy, którzy Pospolitą Rzeczą1 władacie,
A ludzką sprawiedliwość2 w ręku trzymacie,
Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono3
I zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono4,
Miejcie to przed oczyma zawżdy5 swojemi,
Żeście miejsce zasiedli Boże na ziemi,
Z którego macie nie tak swe własne rzeczy6
Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy7. […]
Więc ja podobno8 z mniejszym niebezpieczeństwem
Grzeszę: bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem9.
Przełożonych występki miasta zgubiły
I szerokie do gruntu carstwa10 zniszczyły.
1 Pospolita Rzecz – państwo.
2 Ludzka sprawiedliwość – tu: sprawiedliwość wobec ludzi.
3 Poruczyć – powierzyć wykonanie czegoś komuś zaufanemu.
4 Zwierzchności […] zwierzono – przekazano władzę.
5 Zawżdy – zawsze.
6 Rzeczy – sprawy.
7 Mieć […] na pieczy – troszczyć się.
8 Podobno – zapewne.
9 Wszeteczeństwo – nieprzyzwoite, gorszące postępowanie.
10 Carstwa – państwa.
Jan Kochanowski, Pieśń 14 (Księgi wtóre), [w:] tegoż, Pieśni, Wrocław 1997.
Zadanie 8.1. (0–1)
Podaj argumenty, którymi podmiot liryczny w przytoczonym fragmencie Pieśni 14 Jana Kochanowskiego przekonuje rządzących, że ich obowiązkiem jest zawsze mieć na względzie dobro społeczeństwa.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne podanie dwóch argumentów.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
Argumenty, np.:
- Rządzący zastępują na ziemi Boga, a zatem tak jak Bóg troszczy się o ludzkość, tak oni powinni troszczyć się o dobro wspólnoty.
- Błędy rządzących prowadzą do upadku państwa.
- Rządzącym powierzono dbałość o sprawiedliwość wobec ludzi.
Zadanie 8.2. (0–1)
Uzupełnij tabelę. Z przytoczonego fragmentu Pieśni 14 Jana Kochanowskiego wypisz przykład epitetu oraz podaj nazwę środka retorycznego, którego przykład zamieszczono w tabeli.
| Nazwa środka retorycznego | Przykład |
|---|---|
| epitet | |
| Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono |
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
| Nazwa środka retoryczny | Przykład |
|---|---|
| epitet |
|
| Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono |
Uwaga.
Wystarczy podanie wyrazu określającego jako przykładu epitetu.
Część 2
Zadania 9–11
Zadanie 9. (0–2)
Przeczytaj poniższe fragmenty utworów literackich.
Tekst 1.
Dziady cz. III
P. ROLLISONOWA
Panie! litość – ja wdowa! Panie Senatorze!
Słyszałam, że zabili – czyż można, mój Boże!
Moje dziecko! – Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;
Ale go biją, Panie! ktoż dzieci tak bije! –
Jego zbito – zlituj się – po katowsku zbito.
(płacze)
[…]
Siadłam tam na rogu,
Pod murem – mury grube – przyłożyłam ucho –
Tam siedziałam od rana. – W północ, w mieście głucho,
Słucham – w północ, tam z muru – nie, nie zwodzę siebie:
Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie,
Ja głos jego słyszałam uszami własnemi –
Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi.
I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;
Ach, dalej poszedł niźli najbystrzejsze oko.
Słyszałam, męczono go –
[…]
Niema owca pozna głos swojego jagnięcia
Śród najliczniejszej trzody – ach, to był głos taki! –
Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,
Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!
Adam Mickiewicz, Dziady drezdeńskie (część III), Wrocław 2012.
Tekst 2.
Stabat Mater1
Stała matka boleściwa – na rynku,
Przy swym martwym powieszonym synku.
Stała w świata przeraźliwej pustce
Polska matka w służącowskiej chustce.
Nie płakała i nic nie mówiła,
Zimne oczy w zimne zwłoki wbiła.
Wisiał martwy, z wszystkiego wyzuty,
Niemcy przedtem zabrali mu buty.
Będą w butach jej syna chodzili
Po tej ziemi, którą pohańbili.
Po tej ziemi, która umęczona
Stoi – patrzy – i milczy – jak ona.
[1942]
Józef Wittlin, Stabat Mater, [w:] tegoż, Poezje, Warszawa 1978.
1 Stabat Mater (łac.) – Stała Matka.
Zadanie 9. (0–2)
Rozstrzygnij, czy obraz matki w przytoczonym fragmencie Dziadów cz. III Adama Mickiewicza jest podobny do obrazu matki w przytoczonym fragmencie wiersza Stabat Mater Józefa Wittlina. W uzasadnieniu odpowiedzi sformułuj dwa argumenty – każdy w odniesieniu do obu tekstów.
Zasady oceniania
- 2 pkt – rozstrzygnięcie i sformułowanie dwóch poprawnych argumentów w odniesieniu do obu tekstów.
- 1 pkt – rozstrzygnięcie i sformułowanie jednego poprawnego argumentu w odniesieniu do obu tekstów.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi ocenione na 2 pkt
1) Rozstrzygnięcie: Jest podobny.
Argumenty, np.:
- W obu fragmentach przedstawiona jest matka cierpiąca. Rollisonowa cierpi, ponieważ jej syn jest męczony, natomiast matka z wiersza Wittlina cierpi z powodu śmierci syna – w wierszu określa się ją jako „boleściwą”.
- W obu tekstach jest przedstawiona matka kochająca, o czym świadczy to, że obie matki starają się być jak najbliżej synów. Rollisonowa nasłuchuje pod murami, a matka z wiersza Wittlina stoi przy zwłokach syna.
2) Rozstrzygnięcie: Nie jest podobny.
Argumenty, np.:
- Rollisonowa bardzo emocjonalnie opowiada o sytuacji katowanego syna oraz o swoim cierpieniu, zaś bohaterka wiersza Wittlina jest oniemiała z rozpaczy, nie okazuje emocji.
- Matka z Dziadów cz. III ma nadzieję, że jej syn żyje – ta z utworu Wittlina nie ma wątpliwości co do śmierci syna, a więc straciła nadzieję.
3) Rozstrzygnięcie: Częściowo jest podobny.
Argument za, np.:
- Obie matki są ukazane jako cierpiące. Rollisonowa boleje nad losem syna, a matka z wiersza Stabat Mater cierpi z powodu straty dziecka.
Argument przeciw, np.:
- Rollisonowa prezentuje czynną postawę – błaga Senatora o litość. Z kolei matka w wierszu Wittlina prezentuje postawę bierną – stoi zapatrzona w zwłoki syna.
Zadanie 10.1. (0–1)
Spośród podanych postaci (A–D) z Wesela Stanisława Wyspiańskiego wybierz i zaznacz tę, której ukazuje się Rycerz.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawna odpowiedź.
0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
A
Zadanie 10.2. (0–1)
Wyjaśnij, czego symbolem jest Rycerz w Weselu Stanisława Wyspiańskiego.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie, czego symbolem jest Rycerz w Weselu.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Rycerz jest symbolem mocy, tzn. odwagi i wiary w zwycięstwo.
- Rycerz jest symbolem siły, potęgi i męstwa. Ma natchnąć Poetę do odrzucenia dekadenckich postaw oraz odpędzić poczucie słabości.
- Rycerz symbolizuje czasy świetności Polski, gdyż brał udział w słynnej bitwie pod Grunwaldem.
Zadanie 11. (0–1)
Przeczytaj poniższy fragment utworu literackiego.
Ten czas
Miła moja, kochana. Taki to mroczny czas.
Ciemna noc, tak już dawno ciemna noc, a bez gwiazd,
po której drzew upiory wydarte ziemi – drżą.
Smutne nieba nad nami jak krzyż złamanych rąk.
Głowy dudnią po ziemi, noce schodzą do dnia,
dni do nocy odchodzą, nie łodzie – trumny rodzą,
w świat grobami odchodzą, odchodzi czas we snach.
A serca – tak ich mało, a usta – tyle ich.
My sami – tacy mali, krok jeszcze – przejdziem w mit.
My sami – takie chmurki u skrzyżowania dróg,
gdzie armaty stuleci i krzyż, a na nim Bóg.
10 września 1942 r.
Krzysztof Kamil Baczyński, Ten czas, [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 1989.
Zadanie 11. (0–1)
W kontekście przytoczonego fragmentu wiersza Ten czas Krzysztofa Kamila Baczyńskiego wyjaśnij sens sformułowania przejdziem w mit.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie sensu sformułowania.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Sformułowanie przejdziem w mit oznacza, że osoba mówiąca w wierszu ma świadomość tego, że jest uczestnikiem ważnych zdarzeń o znaczeniu historycznym, które nigdy nie zostaną zapomniane.
- Ten fragment wiersza można interpretować jako wyraz bezradności człowieka wobec okrucieństwa dziejów. Walczący przestaną istnieć, zginą, staną się fantazją/iluzją/opowieścią.
Część 2
Zadania 12–14
Zadanie 12. (0–2)
Zapoznaj się z poniższą okładką książki Rok 1984 George’a Orwella.
Zadanie 12. (0–2)
Na okładce książki za pomocą różnych elementów graficznych przedstawiono interpretację powieści George’a Orwella. Wybierz dwa elementy graficzne i wyjaśnij ich sens w kontekście problematyki utworu Rok 1984.
Zasady oceniania
- 2 pkt – poprawne wyjaśnienie sensu dwóch elementów graficznych w kontekście problematyki powieści Rok 1984.
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie sensu jednego elementu graficznego w kontekście problematyki powieści Rok 1984.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Oko przedstawione na plakacie to oko Wielkiego Brata, który cały czas inwigilował mieszkańców, nie mogli więc czuć się wolni, nie mogli uciec od terroru.
- Kolor czerwony może być symbolem zła (czewień to kolor komunizmu), a powieść Rok 1984 to projekcja życia w reżimie totalitarnym.
- Skontrastowanie ogromnego oka z małą postacią człowieka może symbolizować Smitha uwięzionego w Oceanii i bezsilnego – tak jak w powieści był nieustannie kontrolowany przez system totalitarny, przed którym nie udało mu się ani ukryć, ani którego nie udało mu się pokonać.
- Drut kolczasty okalający człowieka – symbol ograniczenia wolności jednostki w państwie totalitarnym.
- Człowiek pozbawiony twarzy, bez konkretnych cech indywidualnych, symbolizuje mieszkańców Oceanii, którzy nie mają prawa głosu, muszą podporządkować się Partii.
Zadanie 13. (0–1)
Przeczytaj poniższy fragment utworu literackiego.
Tango
AKT III
[…]
EUGENIA: Pomóż mi. (Eleonora machinalnie podaje jej rękę. Eugenia wchodzi na katafalk)
ELEONORA: Niechże mama nie dziwaczy, przecież dzisiaj dzień ślubu. Chce mama wszystko zepsuć przez jakąś śmierć?
STOMIL: Jaka śmierć, co za śmierć?! Nigdy nie brałem tego pod uwagę...
ARTUR (do siebie): Śmierć? Dobra myśl...
EUGENIUSZ: To szaleństwo, Eugenio, bądź rozsądna, kto to widział umierać?!
ALA: Babciu, przecież to nienormalne!
EUGENIA: Nie rozumiem was. Jesteście tacy inteligentni, a jak tylko człowiek chce zrobić coś tak zwyczajnego jak zgon, to wszyscy się dziwią. Co za ludzie! (kładzie się na wznak, splata ręce na piersi)
ELEONORA: Widzicie? Zróbcie coś... Może ona naprawdę...
EUGENIUSZ: Geńka, dosyć tych ekstrawagancji! Co za umieranie! Tego nigdy nie było w naszej rodzinie! […]
ARTUR: Śmierć... wspaniała forma.
STOMIL: Tylko trochę nieżyciowa. […]
ARTUR: Dziękuję, babciu, ja ten pomysł wykorzystam.
STOMIL (chowając lusterko): E, głupstwo. Najważniejsze, żeby nie nosić krępującej odzieży.
Eugenia umiera.
ELEONORA: Mamo, spróbuj jeszcze raz!
ARTUR: Umarła! A jednak to dziwne. Była taka niepoważna...
Sławomir Mrożek, Tango, Warszawa 2023.
Zadanie 13. (0–1)
Wyjaśnij, na czym polega groteskowy charakter sytuacji przedstawionej w przytoczonym fragmencie Tanga Sławomira Mrożka. Odpowiedź zilustruj przykładem z tego fragmentu.
Zasady oceniania
- 1 pkt – poprawne wyjaśnienie, na czym polega groteskowy charakter sytuacji przedstawionej w przytoczonym fragmencie Tanga ORAZ zilustrowanie odpowiedzi trafnym przykładem z tego fragmentu.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Groteskowy charakter sceny polega na nieadekwatności zachowania bohaterów do sytuacji. Babcia zapowiada swoją śmierć, wchodzi na katafalk i umiera, a domownicy w podniosłej sytuacji zarzucają jej niestosowność zachowania.
- Groteskowość polega na absurdalności zachowania babci i domowników. Babcia ogłasza, że umiera i rzeczywiście to robi, chociaż śmierć nie przychodzi na zawołanie. Z kolei domownicy próbują wpłynąć na babcię, by nie umierała – tak jakby człowiek mógł swobodnie przerwać ten proces.
- Groteskowy charakter polega na tym, że wypowiedzi Artura nie pasują do poważnej i smutnej sytuacji, jaką jest śmierć bliskiej osoby. Artur używa pozytywnych określeń w odniesieniu do śmierci babci, np. „dobra myśl”.
Zadanie 14. (0–2)
Przeczytaj poniższy utwór literacki.
Stary Prometeusz
Pisze pamiętniki. Próbuje w nich wyjaśnić miejsce bohatera w systemie konieczności, pogodzić sprzeczne ze sobą pojęcie bytu i losu.
Ogień buzuje wesoło na kominku, w kuchni krząta się żona – egzaltowana dziewczyna, która nie mogła urodzić mu syna, ale pociesza się, że i tak przejdzie do historii. Przygotowanie do kolacji, na którą ma przyjść miejscowy proboszcz i aptekarz, najbliższy teraz przyjaciel Prometeusza.
Ogień buzuje na kominku. Na ścianie wypchany orzeł i list dziękczynny tyrana Kaukazu, któremu dzięki wynalazkowi Prometeusza udało się spalić zbuntowane miasto.
Prometeusz śmieje się cicho. Jest to teraz jedyny sposób wyrażenia niezgody na świat.
[Pierwodruk 1973]
Zbigniew Herbert, Stary Prometeusz, [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 2019.
Zadanie 14. (0–2)
Czy postawa starego Prometeusza przedstawiona w utworze Zbigniewa Herberta jest zgodna z mitologicznym pierwowzorem? W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do przytoczonego utworu oraz do mitu o Prometeuszu z Mitologii Jana Parandowskiego.
Zasady oceniania
- 2 pkt – rozstrzygnięcie ORAZ trafne uzasadnienie w odniesieniu do utworu Stary Prometeusz i mitu o Prometeuszu.
- 1 pkt – poprawne określenie postawy starego Prometeusza z utworu Zbigniewa Herberta.
- 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi ocenione na 2 pkt
1) Jest zgodna.
Uzasadnienie, np.:
- Tak, ponieważ w micie Prometeusz, aby wyrazić niezgodę na świat i na cierpienie, które przeżywają jego ukochani ludzie, wykrada z Olimpu ogień. Prometeusz z wiersza Herberta również wykazuje niezgodę na świat, którą ze względu na swój wiek wyraża tylko poprzez cichy śmiech.
2) Nie jest zgodna.
Uzasadnienie, np.:
- Bohater Herberta to zwykły bezsilny człowiek, który nie walczy. Natomiast mityczny Prometeusz buntował się, przeciwstawiał boskim rozkazom.
- Mitologiczny Prometeusz sprzeciwia się Zeusowi i jest gotowy na poświęcenie oraz na cierpienie w imię idei, a Prometeusz Herberta jest konformistą, przyjmuje bierną postawę, prowadzi spokojne życie – jego postawa nie jest zatem zgodna z pierwowzorem.
Koniec
Twój wynik
Zatrzymaj zegar, jeśli robisz przerwę. Część z wypracowaniem to osobna strona – zegar będzie tam liczył dalej.
Arkusz 1: testy
Rozwiąż zadania, a tutaj pojawi się podsumowanie.
Dalej
- Arkusz 2: wypracowanieDruga część tego samego egzaminu: dwa tematy do wyboru, 35 punktów.
- CKE: arkusz i zasady oceniania, maj 2025Oryginalne pliki PDF na stronie Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.
- Arkusz z maja 2026Nowszy egzamin w tej samej formule.
- Jak napisać rozprawkęWarsztat pisania przed arkuszem 2.